William Butler Yeats: Leda en de zwaan

Leda en de zwaan

Een slag – en groots boven haar wankelval / klapwiekt hij nog, strelende met de duistre / vliezen haar dij, haar nek omsnaveld al, / haar borsten weerloos aan zijn borst gekluisterd.

Hoe moeten, van haar wijkende dijen, vaag / die angstvingers de veren pracht vandaanslaan? / Wat kan, in die witte stormloop neergevlaagd, / het vlees dan op zich ‘ t vreemd hart voelen aangaan?

Een sidd’ren in de lendenen verwekt / de muur in puin, torens in vlam en rook, / en Agamemnon dood. / Zo zijnde ontrukt, / door ’t woest bloed van de lucht zó overladen, / gewerd haar met zijn macht zijn weten ook / voor haar zijn bek weer achtloos los kon laten!

WBYeats-Lissadellhouse.com

bron foto: lissadellhouse.com

William Butler Yeats (1865 – 1939, Brits)

Uit: the Collected Poems of W.B. Yeats, Macmillan Londen, 1976; vertaling A. Roland Holst

Proust over de beperkingen van het boeken lezen

Inderdaad is een van de mooiste en bijzonderste eigenschappen van goede boeken (die ons inzicht verschaft in de essentiële, zij het beperkte rol die lezen in ons geestelijk leven kan spelen) dat ze voor de auteur kunnen gelden als ‘conclusies’ en voor de lezer als ‘aansporingen’. We voelen heel wel aan dat onze eigen wijsheid begint waar die van de auteur ophoudt, en we zouden wensen dat hij ons antwoorden verschaft terwijl hij ons slechts verlangens kan bieden (…) Dat is de waarde en tegelijkertijd de tekortkoming van het lezen. Wanneer we het tot een discipline maken kennen we een te grote rol toe aan wat slechts een aansporing is. Lezen staat op de drempel van het geestelijk leven; het kan ons er binnenleiden, maar vormt er niet het wezen van.

proust, newyorkreviewofbooks

Marcel Proust met tennisracket omringd door zijn familie tijdens een vakantie, circa 1892; bron foto: nybooks.com

Marcel Proust (1871 – 1922, Frans)

Uit: Hoe Proust je leven kan veranderen – Alain de Botton, Atlas Amsterdam, 1997

Middellandse Zee: koel de nacht

leros, griekenland, pinterest

Leros, Griekenland; bron foto: pinterest

koel de nacht de blauwe opalen / enkel naar uw afgrond talen / al de dalen van het heil

neem de volle violetten / om de slapen heldre wetten / Dionyos ik verweil

puin op puin de wereldmachten / ga uw weg het onverachte / is voor eeuwig ons verwant

koel de nacht de blauwe opalen / door uw ziel gaan late stralen / en het beeld van Griekenland

Jan Engelsman (1900 – 1972)

Uit: Verzamelde gedichten, Querido Amsterdam, 1972

Goethe raakte snaren, meestal de goede

Johan Wolfgang Goethe(1749 – 1832, Duits) werd bekend door boeken, toneelstukken en ballades die onder andere door de componist Schubert op muziek werden gezet. Maar de Duitser kon meer: hij was ook jurist, politicus, filosoof en wetenschapper. En op al die terreinen was en werd hij een bron van inspiratie. Goethe raakte veel snaren van mensen, en meestal de goede.

die leiden

Zijn allereerste daad, waarmee hij zich in de kijker speelde, was een boek: Die Leiden des jungen Werther (1774). Hij schreef het boek in vier weken tijd. Reden: de jonge Goethe moest zijn eigen hopeloze liefde voor Lotte Buff van zich afschrijven. De periode waarin dat gebeurde was de Romantiek, een tijd waarin veel plaats was voor heftige emoties en drift. In het Duits heette dat tijdperk niet voor niets: Sturm und Drang.

Werther is de hoofdpersoon, een onuitstaanbaar ventje. Hij is verliefd op Lotte, maar die is al vergeven. Toch blijft Werther aandringen, ook nadat Lotte getrouwd is. Werther is een nietsnut; zwelgt in zelfmedelijden en moppert op alles en iedereen. De roman loopt niet goed af: Werther pleegt zelfmoord.

Die Leiden werd het allereerste cultboek uit onze westerse cultuur. Een boek waarin een hele generatie jonge Europeanen zich herkende. Werther was hypergevoelig, schopte tegen de burgelijke samenleving en dweepte met eenvoudige, maar edele meisjes. Het boek veroorzaakte een schandaal. Het verketterde de maatschappelijke verhoudingen, verheerlijkte zelfmoord en joeg de kerk tegen zich in het harnas omdat het verhaal leek op het passieverhaal met een Jezus-figuur als hoofdpersoon.

De populariteit van Die Leiden was fenomenaal. De mythe van de romantische liefde verankerde zich voorgoed in ons collectieve bewustzijn. Schrijvers en lezers hebben er eeuwenlang plezier aan beleefd. Zelfs het monster Frankenstein las het boek om zich de cultuur van de mensen eigen te maken! Er was een Werther-parfum en meubels en porselein droegen de beeltenis van de hoofdpersoon.

die wahlverwandschaften

Bij Die Leiden bleef het niet. Goethe’s belangrijkste werk was een toneelstuk: Faust. Het handelde over een wetenschapper die zijn ziel aan de duivel verkoopt in ruil voor succes. Maar ook de boeken: Wilhelm Meisters Lehrjahre (een bildungsroman over een kunstenaar) en Die Wahlverwandschaften (over een open huwelijk) zijn nog altijd het lezen waard en van invloed op schrijver en lezer.

Naast dichter en (toneel)schrijver was Goethe een man met een brede belangstelling en een alleskunner. Hij liefhebberde in mineralogie, plantkunde, biologie en meteorologie. En hij publiceerde theorieën die invloed hadden, zoals zijn Zur Farbenlehre,waarin de wisselwerking tussen licht en donker de basis was. Met zijn wetenschappelijke ideeën was hij inspiratiebron voor mensen als: Nietzsche, Wittgenstein, schilder Turner en pedagoog Rudolf Steiner. Maar ook iemand als Nikola Tesla, pionier van de wisselstroom en het roterende magnetische veld, zei geïnspireerd te zijn door Goethes Faust. Erkenning voor zijn bijzondere gaven kreeg Goethe al bij leven. In 1782 werd hij in de adelstand geheven. Hij mocht ‘von’ aan zijn naam toevoegen.

bron: Made in Europe – Pieter Steinz, Nieuw Amsterdam Amsterdam, 2014johann-wolfgang-von-goethe, famous people

Ontmoeting Proust en Joyce: ‘non’

Alain de Botton (1969, Brits) is filosoof en schrijver. Die twee kenmerken van zijn identiteit brengt hij op interessante wijze samen in het boek Hoe Proust je leven kan veranderen.

In het boek Op zoek naar de verloren tijd houdt de Franse schrijver Marcel Proust (1871 – 1922, Frans) zich met veel kwesties van het dagelijks leven bezig, onder andere met hoe je gelukkig kunt worden. De Botton heeft al die beschrijvingen van Proust bij elkaar geveegd en er zijn commentaar op gegeven. Leerzaam en vermakelijk. Een aanrader.

In het hoofdstuk over vriendschap lees ik een passage over de ontmoeting tussen twee literaire grootheden uit het begin van de 20-ste eeuw: Proust en James Joyce.

‘In 1922 waren beide schrijvers te gast op een galadiner in de Ritz voor Stravinsky, Diaghilev en leden van het Russisch ballet, ter ere van de première van Stravinsky’s Le Renard. Joyce verscheen te laat en zonder smoking. Proust hield de hele avond zijn bontjas aan en wat er gebeurde toen ze aan elkaar waren voorgesteld heeft Joyce later aan een vriend verteld:

“Ons gesprek bestond louter en alleen uit het woord ‘non’. Proust vroeg me of ik de een of andere hertog kende. Ik antwoordde ‘non’. Onze gastvrouw vroeg Proust of hij een bepaalde passage uit Ulysses had gelezen en Proust antwoordde ‘non’. Enzovoort.”

Na het eten stapte Proust met zijn gastvrouw en gastheer, Violet en Sydney Schiff, in zijn taxi, en zonder toestemming te vragen stapte ook Joyce in. Het eerste wat hij deed was het raampje openzetten en het tweede een sigaret opsteken – voor Proust niet minder dan levensbedreigende handelingen. Gedurende de rit observeerde Joyce Proust zonder een woord te zeggen, terwijl Proust aan één stuk door praatte, maar niet eenmaal het woord tot Joyce richtte. Bij Prousts appartement in de rue Hamelin aangekomen nam Proust Sydney Schiff terzijde en zei: ‘Wilt u Monsieur Joyce vragen zich door mijn taxi thuis te laten brengen.’ Hetgeen geschiedde. De beide mannen zouden elkaar nooit meer ontmoeten.

schiff violet and sydney

Uit: Hoe Proust je leven kan veranderen – Alain de Botton, Atlas Amsterdam, 1997

Pietro Rotari schildert de meisjes-blik

pietro rotari 2

pietro rotari 4

pietro rotari 6Pietro Rotari (1707 -1762, Italië) was een beroemd schilder. Vanuit Italië ging het naar het Oostenrijkse Wenen, om te eindigen als hofschilder in het Russische Sint Petersburg. Dat laatste in dienst van tsarin Elisabeth.

Rotari werd geboren in Verona. Hij bekwaamde zich in het schildersambacht door zijn schilderende landgenoten te bestuderen uit Napels, Rome en Venetië. In den beginne waren zijn werken religieus en historisch. Dat veranderde toen de belangstelling voor zijn werk groeide en het uiteindelijk tot in Rusland leidde. Zijn belangrijkste werk werd het portret. Want het hof wilde graag geportretteerd worden. En niet alleen het hof.

Rotari had het druk en dat leidde tot de oprichting van zijn studio in Sint Petersburg. In die studio vond de Italiaanse grootmeester tijd voor het schilderen van meisjes. Honderden meisjes werden door hem geschilderd. Als studie-object want Rotari bekwaamde zich in het schilderen van verschillende emoties. Die meisjes-portretten maakten hem uiteindelijk onvergetelijk, want nu nog raken ze een snaar. Kijk maar naar bijgaande voorbeelden.

sc139.jpg

pietro rotari 3

A girl with a black mask (oil on canvas)

J.C. Bloem: alleen

Alleen

De stilte keert. / Na kreet en strijd / Wordt ’t hart gemeerd / Aan de eenzaamheid.

’t Verbitterd hart / Wrok eerst en wrijt, / Steigert, verward, / Voor de eenzaamheid.

Laat af van haat / En wraak en spijt – / De liefde laat / Slechts eenzaamheid.

Wien niets meer rest / Dan stof en steen, / Die is het best / Voorgoed alleen.

jc bloem, vk

bron foto: vk.nl

J.C. Bloem (1887 – 1966)

Uit: Verzamelde gedichten, Stols Den Haag, 1947

Rawie: ‘ach God’

Ach God, ook dit verjaart. De tijd / heelt elke wond, nietwaar? / Maak dus maar niet te veel misbaar; / het was per slot een aardigheid.

De dingen die je haar verwijt / (vergeefs), vergeet ze maar. / Je kunt niets doen; wees stil, bewaar / wat je nog rest aan waardigheid.

Het is misschien een zware strijd, / maar elke strijd is zwaar / en van de wieg tot aan de baar / is immers alles narigheid.

rawie, volkskrant

bron foto: volkskrant, vk.nl

Jean Pierre Rawie (1951)

Uit: Oude gedichten, Bert Bakker Amsterdam, 1997

Jules Renard: een jager met spijt

Hunting With 'The Fox' by Renard, Jules; Henri de Toulouse-Lautrec

bron foto: klinebooks.com

Het hert

Ik stapte het bos binnen langs één eind van de laan, toen hij van het andere eind aankwam.

Ik dacht eerst dat er een vreemd personage op me afkwam met een plant op zijn hoofd.

Dan kreeg ik het kleine dwergboompje in de gaten, met zijn gespreide bladerloze takken.

Eindelijk tekende het hert zich duidelijk voor me af en bleven we allebei staan.

Ik zei: ‘Kom dichterbij. Wees niet bang. Ik heb wel een geweer, maar dat is enkel om me een houding te geven, om al die mannen te imiteren die zich au sérieux nemen. Ik gebruik het nooit en ik laat de patronen thuis in de kast.’

Het hert luisterde en besnoof mijn woorden van alle kanten. Zodra ik zweeg, aarzelde hij geen ogenblik meer: zijn poten bewogen als stengels die een briesje voor elkaar en weer van elkaar weg doet buigen. Hij nam de vlucht.

‘Wat jammer1’ riep ik hem na. ‘Ik droomde er al van dat we samen verder zouden gaan. Ik zou jou de kruiden en grasjes waarvan je houdt geven, en jij, langzaam voortstappend, jij zou mijn geweer dragen op je gewei.’

Jules_Renard_wikipediaJules Renard (1864 – 1910, Frans)

Uit: Natuurlijke historietjes, Meulenhoff Amsterdam, 1970; vertaling Cees Buddingh’, tekeningen Peter de Vos