Singer: de Spinoza van Warschau

Isaac-Bashevis-Singer; bashevissinger.combron foto: bashevissinger.com

Isaac Bashevis Singer (1904-1991, Leoncin, Polen) geldt als Amerikaans schrijver, kwam uit een streng joods-orthodox gezin in Polen voordat de oorlog hem naar de USA vedreef. Singer schreef veel over zijn joodse achtergrond en gaf stem aan de in de Tweede Wereldoorlog vermoorde getto-bewoners in Poolse steden. In zijn werk komen thema’s als menselijkheid, humor, erotiek en occultisme voor.

In De Spinoza van Warschau gaat het om dr. Fischelson uit Warschau. De dr. bestudeert al 30 jaar lang Ethica van Spinoza: ‘Hij kende elke stelling, elk bewijs, elke gevolgtrekking en elke notitie uit zijn hoofd.’ Fischelson is niet bang voor de dood. Hij is oud. In Ethica staat bovendien te lezen dat: ‘een vrij man nergens minder aan denkt dan aan de dood en zijn wijsheid een bespiegeling is, niet over de dood, maar over het leven.’ Verder schrijft Spinoza: ‘Dat de menselijke geest niet samen met het menselijk lichaam volledig teniet zal gaan, maar dat een deel ervan eeuwig zal voortbestaan.’

Fischelson peinst wat af in dit verhaal en zondert zich steeds meer af. Zich op de been houdend met de wijsheden uit Ethica:

Hij herinnerde zich dat zedelijkheid en geluk volgens Spinoza identiek waren en dat de zedelijk meest verantwoorde daad die de mens kon stellen, bestond uit het toegeven aan een genoegen dat in overeenstemming was met de rede.

Maar Fischelson moet tegenslag na tegenslag doorstaan. Er wordt hem onrecht aangedaan waardoor hij ook steeds meer het vertrouwen in zijn medemens verliest.

Deze lieden hadden zich overgegeven aan de laagste passies, ze waren dronken van emoties, en volgens Spinoza moest men emoties altijd vermijden. Ze joegen het aardse geluk na, maar slechts ziekte en kerkering was hun deel, de schande en het lijden, dat voortsproot uit onwetendheid.

De oorlog breekt uit. Er is nog meer leed. Fischelson leeft teruggetrokken op een zolderkamertje en komt nauwelijks de deur nog uit. Hij denkt aan zelfmoord, maar dat verbied Spinoza. Een vrouw, Zwarte Dobbe, komt in zijn leven. Zij verzorgt hem en laat hem opknappen. Uiteindelijk gevolg: een huwelijk. De bruiloft volgt en na een heftige bruidsnacht:

Dr. Fischelson keek naar boven. De zwarte hemelboog was dicht bezaaid met sterren: groene, rode, gele en blauwe sterren, grote en kleine, twinkelende en roerloze. Sommige groepten dicht op elkaar en sommige stonden alleen. In de hoogste sferen was klaarblijkelijk nauwelijks notitie genomen van het feit dat een zekere dr. Fischelson in zijn nadagen was getrouwd met een zekere Zwarte Dobbe. Van bovenaf gezien was zelfs de grote oorlog niets anders dan een modieus spelletje. De myriaden grote sterren beschreven hun vaste banen in de eindeloze ruimte. En om deze stralende lichtbronnen cirkelden de kometen, planeten, satellieten en astroïden eindeloos voort. Bij elke rilling die door de kosmos voer werden hele werelden tot leven gewekt of aan de vernietiging prijsgegeven. In de chaos der nevelen werd de oerstof geformeerd.  Af en toe scheurde een ster los, flitste door de hemel en liet een vurige streep na. De augustusmaand had zoals altijd een regen van meteoorstenen meegebracht. Ja, de goddellijke substantie was onmetelijk en zonder begin of eind; ze was absoluut, onsplitsbaar, eeuwig en zonder duur, oneindig in haar verschijningsvormen. Haar golven en borrelingen dansten in een universele heksenketel, ziedend van leven, in een onverbreekbare rij van oorzaken en gevolgen en hij, dr. Fischelson, met zijn voorbeschikt lot, maakt er deel van uit. De doctor sloot de ogen en stelde zijn bezwete voorhoofd en zijn wapperende baard bloot aan het koele windje. Diep ademde hij de nachtlucht in; hij hield zich met zijn bevende handen vast aan de vensterbank en mompelde: ‘Goddelijke Spinoza, vergeef het mij. Ik ben een dwaas geworden.’

Uit: De Spinoza van Warschau en andere jiddisje verhalen, Arbeiderspers Amsterdam, 1966; vertaling A.Polak-Lubbers.

Isaac Bashevis Singer (1904-1991, Leoncin, Polen)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s