Ode aan de twijfelaar Fernando Pessoa

pessoa, medium.combron illustratie: medium.com

Het is zaterdag, de boekenbijlage van de Volkskrant ligt voor me. Sander Kollaard wijdt een uitgebreid artikel aan de Portugese dichter en schrijver Fernando Pessoa (1888-1935, Lissabon). Ooit studeerde ik Portugees, leerde Pessoa kennen als de Portugese literaire groei-briljant. August Willemsen, vertaler en kenner van Pessoa, hielp daarbij door een hand toe te steken en licht te brengen in persoonlijke duisternis. Want hoewel Pessoa in vertaling Persoon betekent, was Pessoa alles behalve 1 persoon. Pessoa nam net zo makkelijk een ander personage aan als mensen van ondergoed wisselen. Dat duidt op ongrijpbaarheid. Voor de Portugees was het een karaktertrek, die tot veel literaire bedrijvigheid leidde.

Onlangs verscheen van Pessoa Kroniek van een leven dat voorbijgaat, in de vertaling van Michel Stoker. Dat boek maakte indruk op Kollaard. “De kroniek telt op tot een pledooi voor radicale twijfel. ‘Zodra je aandachtig over iets nadenkt’, schrijft Pessoa, ‘wordt het moeilijker er een mening over te hebben.’

Pessoa houdt ons zoiets als intellectuele waardigheid voor: een scherp besef van onze beperkingen om wat dan ook te begrijpen. ‘We wandelen slechts in het duister.’ Stellige meningen getuigen van een ‘gebrek aan ontwikkeling’. Je vindt ze bij ‘lieden die de dingen om zich heen uitsluitend opmerken om ze niet omver te lopen’, Hij beschrijft de publieke opinie als een vorm van liegen: ‘Simpel maken wat ingewikkeld is, geen onderscheid maken tussen dingen die je wel zou moeten onderscheiden. In algemeenheden spreken waar je om iets goed te kunnen definiëren eigenlijk in bijzonderheden zou moeten spreken en nonchalant zijn bij zaken waar precisie is vereist.’

Met deze alinea is aangegeven wat de betekenis van Pessoa is voor onze tijd. In deze dagen van roeptoeteren, de socials als enige bron van de stand van zaken beschouwen, zijn deze opmerkingen van de Portugees van een wijsheid die we vaak missen in het hedendaags debat.

Het nieuwe boek van de Portugese schrijver is volgens Kollaard om veel andere redenen de moeite van het lezen waard.

Op elke bladzijde staan geweldige zinnen. Pessoa beschrijft zijn kindertijd als een ‘eeuwig voortlevend kadaver in mijn borst’. Hij lijdt zonder te weten waarom, ‘als een opgejaagd ree’. Soms krijgt hetzelfde sentiment iets baldadigs. “Ik verschil van mening met het leven en ben er trots op’. Op andere momenten is hij berustend. ‘Als alles mislukt waar ik op hoop’, schrijft hij, ‘dan rest mij nog altijd het vooruitzicht naar de provincie te trekken om aardappels te telen in de schaduw van het ideaal.’ Niet dat zijn psychische nood zo bijzonder was: het is ieders lot. De mens is ‘onnozele dienaar van zijn ambities, schimmenspel van zijn vruchteloze verlangens, opstandige en barbaarse slaaf van universele chemische wetten’.

Scherp en vermakelijk is hij ook over de politiek van zijn jaren. Hij sneert naar mensen die de censuur van Salazar (Portugal was toen een dictatuur) verdedigen omdat er nog veel is waar wel over kan worden geschreven. ‘Als ze me in een cel opsluiten, hoeven ze zich niet op de borst te kloppen mij de ‘vrijheid’ te hebben gegeven tussen vier muren heen en weer te lopen.’ Hij schrijft met afkeer over de eigen tijd en wenst de toekomst in handen van ‘degenen die het meest tegengewicht bieden aan het lawaai, de heldenverering, de bedrijvigheid en het nutsdenken van het moderne leven, kortom, aan degene die gewetensvol de traagheid en de argeloosheid cultiveert.’

Uit: Elke dag een andere Pessoa, Sander Kollaard, VK 19 september 2020

Fernando Pessoa (1888-1935, Lissabon, Portugal)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s