De Zwarte Dood: pandemie en economie

Al lezend in Een beknopte geschiedenis van Nederland van James Kennedy kwam ik enkele alinea’s over De Zwarte Dood tegen: de pandemie die de Lage Landen trof in het midden van de Middeleeuwen. Dat lezen was een leerzame ervaring omdat er parallelen getrokken kunnen worden. Andere tijden.

Na aanvakelijk een periode van welvaart en voedseloverschot (er werd geen honger geleden) kreeg Nederland te maken met een voedselcrisis. Kouder weer en overvloedige regenbuien noopte de bevolking tot het opmaken van de reserves. Dat leidde tot hogere graanprijzen. In hun wanhopige zoektocht naar eten slachtten boeren paarden en vee. Naast hongersnood was er dysenterie en de veepest. Dit alles speelde rond 1320.

zwarte dood; lc.nl

bron illustratie: lc.nl

Slechts een kwart eeuw later werden de Lage Landen overvallen door een nieuwe fatale ziekte. De Zwarte Dood lijkt Vlaanderen in de zomer van 1349 te hebben bereikt en trok in de loop van het daaropvolgende jaar naar het noorden. Het is niet duidelijk of de plaag in de Lage Landen (waarover weinig bekend is) even dodelijk was als in Zuid-Europa, waar een derde tot de helft van alle mensen stierf. De beperkte statistieken geven geen uitsluitsel. Hoewel het iedereen in alle lagen van de bevolking raakte, overleden arme mensen, die minder weldoorvoed waren, vaker dan rijken, en plattelandsbewoners vaker dan stedelingen, Sommige regio’s leken de dans geheel of gedeeltelijk te ontspringen, terwijl de plaag in andere gebieden verwoestend kon zijn. In de abdij van Aduard in Groningen stierven 44 van de 90 monniken en ook elders werden hoge overlijdenspercentages gerapporteerd. Het bleef ook niet bij één besmettingsronde. Nadat de eerste golf van ziekte en dood rond 1352 was geëindigd, bleef de plaag nog tot de eeuwwisseling gemiddeld eens per decennium terugkeren, waardoor de bevolking zich niet kon herstellen. Holland had in 1400 naar schatting tot 10 procent minder inwoners dan een halve eeuw eerder.

En zoals dat gaat met de (goed)gelovige mens: die wil weten wat de oorzaak is. In de middeleeuwse paniek werd snel gezocht naar de zondebok. En dat was niet een virus, neen, dat waren … de joden. Ze hadden in een ver verleden Christus al vermoord, dus waren ze ook verantwoordelijk voor de toorn van God in de vorm van die pandemie. In 1349 leidde dat tot verdrijving van joodse gemeenschappen uit Brabant. Honderden doden tot gevolg.

zwarte dood; nationalgeograhic.nl

bron illustratie: nationalgeographic.nl

Economie

De Zwarte Dood had meerdere nadelige effecten op de samenleving. Op de lange termijn had het ook enkele positieve gevolgen. Sommige instellingen vielen om wegens gebrek aan mankracht. Maar door het arbeidstekort dat ontstond door de Zwarte Dood gingen de lonen omhoog en op de lange termijn werd ook de spaarzin gestimuleerd. Door de hogere lonen en de toename van vermogens en bezittingen namen de levensstandaard en de vraag naar luxeproducten toe. Dat stimuleerde de handel. Duurdere arbeid betekende ook dat er meer werd geïnvesteerd in innovaties en kostenverlagende maatregelen, zoals grotere schepen om de winstmarges te verhogen en grootschalige en efficiënte boerderijen die gebruikmaakten van loonarbeiders. Op deze manier versnelde de Zwarte Dood sociale en economische ontwikkelingen die reeds waren ingezet.

Uit: Een beknopte geschiedenis van Nederland – James C. Kennedy, Prometheus Amsterdam, 2017; vertaling Simone Kennedy-Doornbos

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s