Serge van Duijnhoven: waterpoes

Waterpoes

Waterpoes noemt je vriendin haar schuit / ‘hij lekt hoegenaamd niet,’ zegt ze / ‘ een beetje maar.’ Je denkt: waarom / heet zo’n schavuit toch een schavuit / bij de steiger zie je een graatmagere Indiër / met kaarsrechte rug in lotuszit / je klimt in de buik van de boot / met een jerry-can 2-tak smeerolie / tussen de knieën. Te veel lawaai / om te praten. Blikken die kaatsen / je vist plastic uit het water / een witroze aal drijft opengebarsten voorbij / een volgezogen fietsband blijft tegen een zijkant / hangen, duivennestjes met gebroed dobberen / onder de brug. Handen die in tederheid / de jonge duifjestooi bestrijken, terwijl / de zwarte koeten verderop hun / klotsende fortjes beschermen als trotse / voddenkoningen. De Russische bemannig / van een verankerde vrachtboot zwaait je / in de grijze haven toe. Een groot passagiersschip / vertrekt. Water druipt in slierten van / de omhooggetakelde ijzeren lianen. Het IJ / is plots een oerwoud, de lucht woestenij / nog steeds de hoop dat harten worden gelijkgezet / maar zij verontschuldigt zich: / ‘ik draag deze dagen een getij in mij / excuses, maar ik draai wel bij’

Uit: Orbiit in orbit, Bezige Bij Amsterdam, 1998

serge-van-duijnhoven, groene engel.nlbron foto: groene-engel.nl

Serge van Duijnhoven (1970, Oss)

Landschap en herinnering: het kathedraal-bos

Caspar_David_Friedrich_-_The_Cross_in_the_Mountains, wikipedia commons

Het kruis in de bergen van Caspar David Friedrichs (circa 1811)

De evolutie van Noordeuropese boomaanbidding via de chistelijke iconografie van de levensboom en het houten kruis tot aan beelden als Caspar David Friedrichs (1798-1840, Dresden, Duitsland) uitgesproken associatie tussen de altijdgroene spar en de architectuur van de wederopstanding (zie illustratie) kan esoterisch lijken. Maar in werkelijkheid leidt zij rechtstreeks naar het wezen van onze diepste verlangens: de hunkering om in de natuur troost te vinden voor onze sterfelijkheid. Daarom vinden we groepjes bomen, met hun jaarlijkse belofte van de ontwakende lente, een passend decor voor ons stoffelijk overschot. Het mysterie achter deze gemeenplaats blijkt veel te zeggen over de intiemste relatie tussen natuurlijke vorm en menselijk ontwerp.

Uit: Landschap en herinnering – Simon Schama, Olympus Amsterdam, 2007; vertaling Karina van Santen en Martine Vosmaer

Kapka Kassabova: vluchtelingen

Vluchtelingen

Kijk, de armoede van regen / dat we hem opvangen in vingerhoedjes van geduld / en uitgieten in de modder

Ondertussen / tellen we alle werelden / waarheen we nooit zullen gaan

We moeten herinneren – herinnering is hoop / maar rustig, want woorden kunnen gaten in ons snijden / zo groot dat we daar / te veel lichamen vinden liggen

Vergeten, we moeten vergeten / de herinneringen – ze gaan open en bloesemen / als stiletto’s in de darmen

Kijk: dit is de wereld die we hebben / te arm om je te verbergen, / te donker om te begaan, te alleen om te vergeten

Uit: Voor je ogen, Amnesty Amsterdam, 2011; vertaling Daan Bronkhorst

kassabova, kapka, youtube.combron still: youtube.com

Kapka Kassabova (1973, Sofia, Bulgarije)

Jankélevitch over het onzegbare en onnoembare van muziek

vladimir-jankelevitch, radio-canada.cabron foto: radio-canada.ca

De Franse filosoof Vladimir Jankélevitch (1903-1985, Bourges, Frankrijk) schreef een boekje over het onzegbare van muziek: La musique et l’ineffable (1961). De conclusie:

Muziek is een ‘bijna niets’, waarvan geen definitie valt te geven, dat alleen kan worden beleefd door de luisteraar. De luisteraar herschept elke keer opnieuw wat de componist heeft gemaakt. Wie weet zal ooit de ideale luisteraar samenvallen met de inspiratie waaruit het stuk is ontstaan. Het mysterie is daarmee nog niet opgehelderd, maar dat kan ook niet. Muziek is een onkenbaar verschijnsel, net zo onmogelijk te begrijpen als het mysterie van een artistieke schepping – een mysterie dat alleen ‘ervoor en erna’ kan worden begrepen. Ervoor is er psychologie, het karakter van de schepper, antropologie. Erna is er de beschrijving van hetgene dat is ontstaan. Hoe kun je het goddelijke moment tussen die twee vangen, wat zo doorslaggevend voor onze kennis zou zijn, maar dat zo obstinaat verborgen blijft voor ons? Het ergelijke, verwarrende geheim van de muziek ontwijkt ons en lijkt ons te beschimpen.

Om het ideale muzikale moment, waarbij de inspiratie van de luisteraar en de componist volledig samenvallen, wat dichter te benaderen, is zelf muziek spelen en luisteren naar muziek oneindig veel effectiever dan welk intellectueel inzicht dan ook, dat je zou kunnen opdoen uit een boek. Luisteren naar muziek schept een toestand van genade in een oogwenk, waar lange bladzijden vol poëtische metaforen niet aan voldoen.

Uit: Elk boek wil muziek zijn – Peter de Bruijn en Pieter Steinz, Prometheus Amsterdam, 2006

Vroman: zoals water

Zoals water

Ik had, zo meen ik, vele eeuwen / een huis op de stille oceaan, / kon soms het schateren der meeuwen / voortspelend en weg horen gaan.

In de eerste honderd jaar / steeg het waterhelder water, / wies de moezelwijn uit de kelder, / en van daar, honderd jaar later,

steeg het over mijn tafelblad, / fonkelde op duizenden manieren / in de zon en alle papieren / die ik om mij heen had drijven / dreven naar de horizon.

Honderd jaar later bewoog mijn haar / en er was nooit meer wind.

Vreemd dat ik mij nu weer in leven vind / na nogmaals honderd jaar, / met wijn en werk en de tijd die klimt / uit de kelder en van daar.

Uit: Gedichten, vroeger en latere, Querido Amsterdam, 1949

vroman, leo b-boorsma, literatuurmuseum.nlVroman geschilderd door B. Boorsma; bron illustratie: literatuurmuseum.nl

Leo Vroman (1915-2014, Gouda)

Parijs meer dan 100 jaar geleden

paris1914gparis1914oParisinAnotherEraParisinAnotherEra3ParisinAnotherEra8ParisinAnotherEra12ParisinAnotherEra13ParisinAnotherEra16ParisinAnotherEra17Hoe Parijs, de Franse hoofdstad, er meer dan 100 jaar geleden eruit zag, tonen deze kleurenfoto’s. Ze komen uit de nalatenschap van de steenrijke bankier Albert Kahn. Deze gaf in 1909 vier fotografen de opdracht om Parijs op de kiek te zetten. Dat deden ze met een net ontwikkelde manier om kleurenfoto’s te maken: autochrome lumière. Vanaf 1914 documenteerden Leon Gimpel, Stephane Passet, Georges Chevalier en Auguste Leon het dagelijks leven in de Lichtstad. Zie hier de resultaten. Het was 100 jaar geleden aanmerkelijk rustiger in Parijs.

paris1914a1paris1914bparis1914d

Bijna iedere dag muziek: Sigur Ros

Met bekende elementen iets nieuws scheppen dat doet/deed de IJslandse band Sigur Ros. In hun eigen taal of iets wat daar op lijkt (het door zanger Jonsi zelf ontwikkelde Hopelandic). In ieder geval onverstaanbaar voor een ieder die de taal niet machtig is. Is dat een probleem bij deze band? Nee, zeg ik. Er is van alles te beleven in hun muziek: het is sferisch, mysterieus, melodieus, akoestisch, elektrisch en heel ampart (zou mijn kameraad zeggen). En niet onbelangrijk: de band neemt zijn tijd voor de nummers. Het is geen drie akkoorden, snel klaar (daarvoor hebben we The Ramones, ten slotte). Niet gekend, niet gevreesd: hier is de kans op kennismaking.

César Fernández Moreno: zoete tijd

Zoete tijd

hoe kan ik / zoete tijd / iets zeggen over je gaan en komen / wat voor lak laat ik stollen over je voortdurende belofte / wat voor letters sjabloneren om te tonen hoe je terugkeert

hoe kan ik almaar ouder worden door jou / hoe kan ik zeggen dat ik je aanvaard van je houd dat je / het enige voedsel bent voor mij / hoe kan ik je mijn handen reiken / wanneer de dood ons scheiden zal

Uit: Los Aeropuertes, 1967; vertaling Igma van Putte-de Windt

moreno,

César Fernández Moreno (1919-1985, Buenos Aires, Argentinië)

Proust en de verliefdheid die muziek heet

Luisteren naar muziek verloopt, in de beschrijving van Proust, in fases. Eerst is er de indruk van het geheel, van alle elementen van de muziek op hetzelfde moment. Maar dan gebeurt er zoveel dat het onmogelijk is om helderheid over de muziek te krijgen. Stap voor stap ontdekt Swann (van Du côté de chez Swann) regelmatigheden in de sonate. Hij begint ‘een ontwerp, een architectuur, een gedachte’ te horen, ‘een melodische zin die boven de geluidsgolven uitkomt’. De melodie houdt voor hem een belofte in van ‘eindeloze verrukking’ die alleen dit specifieke, unieke muziekstuk hem kan bezorgen. Proust introduceert zo twee nieuwe elementen:het voortdurend heen en weer bewegen in de tijd, tussen herinnering aan de muziek die al voorbij is en verwachting van wat nog komen gaat. En het besef van het unieke van deze speciale compositie, los van iedere abstractie. Wat Proust over muziek schrijft, heeft veel weg van verliefdheid op het eerste gezicht.

Voor even wordt Swann door de mzuiek opgetild uit zijn mondaine, hedonistische bestaan, voor een kort moment is hij weer ontvankelijk voor de ‘hooggestemde ideeën’ die hij in het dagelijks leven uitsluitend met ironie benadert. Dankzij de ‘petite phrase’ uit de sonate van een componist van wie hij nog steeds de naam niet kent, ontdekt hij plotseling weer de ‘aanwezigheid van een van die onzichtbare werkelijkheden, waaraan hij opgehouden had geloof te hechten en waar hij toch weer, alsof de muziek de geestelijke dorheid waaraan hij leed met nieuwe levenssappen had doordrenkt, het verlangen en bijna ook de kracht voelde zijn leven voor in te zetten’.

Uit: Hoe Proust je kan leren luisteren; uit: Elk boek wil muziek zijn – Peter de Bruijn, Pieter Steinz, Prometheus Asmterdam, 2006 

Marcel Proust (1871-1922, Auteuil-Neuilly-Passy, Frankrijk)

César Franck (1822-1890, Luik, België)

Wilmink: in de Vogezen

In de Vogezen

Verderop in het dal waren grote / wagens komen te staan. / Wagens om in te wonen.

De boer, zo bang als voor spoken, / had zijn luiken zorgvuldig gesloten, / was nog eens rond het huis gelopen.

Het was pikdonker: de maan was gesloten. / Dat hadden die zigeuners gedaan.

Hun kinderen, met geheimzinnige ogen, / zag je ’s morgens langs het weggetje gaan. / Je kon ze niks maken: ze hadden de maan.

Uit: Verzamelde liedjes en gedichten, Bert Bakker Amsterdam, 1986

willem-wilmink-tubantiabron foto: tubantia.nl

Willem Wilmink (1936-2003, Enschede)