Bijna iedere dag muziek: Electric Light Orchestra

Wie naar de Electric Light Orchestra luistert, moet het opvallen: de verwijzingen naar The Beatles; de barokke Beatles welteverstaan. “Wij begonnen waar The Beatles ophielden met I am the Walrus.’
Grote man achter ELO is Jeff Lynne. Hij begon de band samen met Roy Wood, the Wizzard. Daarvoor zaten beide heren in The Move. ELO kenmerkte zich door Beatleslesque pop, klassiek getinte arrangementen en wat futuristische iconografie (denk aan het ruimteschip). Ze begonnen als kwartet maar al snel verliet Wood de band om zijn eigen weg te gaan. Onder andere een toetsenist en een cellist versterkten de gelederen en ondertussen werd aan het juiste bandgeluid gewerkt. Dat Lynne ietwat klinkt als John Lennon deed veel goed aan de acceptatie van dat geluid. ELO ging een periode van grote bloei tegemoet.De band scoorde veel hits en verkocht een aanzienlijke hoeveelheid albums.
Lynne ontdekte de studio en het werk daar. Speelde steeds meer en vaker een rol als producer, kwam George Harrison tegen en dat resulteerde in The Traveling Wilburys. Ook werd Lynne gevraagd voor filmmuziek (Xanadu met Olivia Newton-John). Kortom, wat Jeff Lynne en zijn maten aan muziek maakte, was gedegen, goed en van Beatle-achtige schoonheid.

Laila Essaydi fotografeert het Marrokaanse feminisme

Essaydi, Laila; Marrokaanse vrouwEssaydi, Laila; Marrokaanse vrouw3Essaydi, Laila; Marrokaanse vrouw5

De Marrokaanse fotografe Laila Essaydi (1956) studeerde in Boston, USA. Naast fotografie, was dat film, schilderen en het maken van installaties. In haar werk gaat het vaak over Islamitische calligrafie en het vrouwelijk lichaam. Ze vraagt aandacht voor het complexe leven van Arabische vrouwen.

In haar foto-serie die gewijd is aan de Marrokaanse vrouw, is de locatie van belang en zien we overal calligrafie: op de lichamen en kleding van de vrouwen. Een statement.

Essaydi, Laila; Marrokaanse vrouw4Essaydi, Laila; Marrokaanse vrouw6

Ten Harmsen van der Beek: goede morgen, hemelse mevrouw Ping

Goede morgen, hemelse mevrouw Ping

is U de zachte nacht bevallen, hebben de on- / deugende, geheimzinnige planten naar behoren

gegeurd en zijn hopelijk geen van uw overige / zuigelingen aan de builenpest bezweken?

Het is nu beter te zitten zonder weemoed in

de rauwe geurige ochtendlucht, nu de zon nog / teder is en de gordijnen levendig in de goede

vrolijke wind. O halmstaartige voortreffelijke, / kijk, zwijgzame zwakzinnige allerliefste,

er loopt een belangwekkend, héél klein maar / bijzonder lekker beestje tussen de kiezelstenen

onder de hemelsblauwe hortensia

(Aan mijn neerslachtige poes, ter vertroosting bij / het overlijden van gebroed)

Uit: Geachte muizenpoot en achttien andere gedichten, Bezige Bij Amsterdam, 1965

harmsen van der beek, fritzi; dvhn.nlbron foto: DvhN.nl

F. ten Harmsen van der Beek (1927-2009, Blaricum)

De kat krijgt lof van de literatuur

kat; zooplus.

Kat geeft pootje; bron foto: zooplus.nl

Behalve lofliederen op Hemzelf moet God vanaf de aarde heel wat complimenten ontvangen voor het scheppen van het ‘minziek wonderdier’ (Rudy Kousbroek). J.B. Charles deed er een verzoek bij: ‘hebt u nog een werktekening, God, van mijn kat?’ Boekenballen vol schrijvers hebben hun katten bezongen, van Rascha Peper tot Marnix Gijsen, van Kees van Kooten tot P.C. Hooft. Als dank voor deze public relations treden veel poezen ook als muze op. Om schrijver te worden doe je er goed aan om een poes aan te schaffen. Die van W.F. Hermans liet het niet bij inspireren:

Hij ging voor de schrijfmachine zitten en legde een poot op een toets. Daardoor kwam een hamertje omhoog, wat hij fijn vond. Dan probeerde hij het hamertje te pakken, en, te dien einde, liet hij de toets los. Mis.

Hoe diep hij ook nadacht, het verband tussen het loslaten van de toets en de verdwijning van het hamertje heeft hij nooit kunnen doorgronden. Ik was dol op dit dier en had veel medelijden met hem.

Omdat een poes niet kan tikken, mogen de mensen dat doen, maar het eigenlijke schrijven komt natuurlijk voor zijn rekening. Pas bij zijn dood neemt zijn mens het werk weer over. Daar sta je dan weer als schrijver met een dood, maar nog warm lijfje in je handen, smekend om genade, vloekend op God (‘De Here heeft gegeven, de Here heeft genomen, de Here kan de pest krijgen’), klaar om je wanhoop op het papier uit te storten.

Uit: Piep, een kleine biologie der letteren – Midas Dekkers, Boekenweekgeschenk 2009, CPNB

Walker Evans: Amerika zoals het was

evans, walker; americaevans, walker; america5

De Amerikaanse fotograaf Walker Evans (1903-1975, Saint Louis, USA) werd bekend vanwege zijn documentaire fotografie en straatfotografie. Na een periode in Parijs aan de Sorbonne gestudeerd te hebben, keerde hij terug naar de VS en maakte in opdracht van de Farm Security Administration foto’s van het zware leven op het Amerikaanse platteland. De foto’s van Evans laten de minder fraaie kant van de VS zien. Een Amerika dat was, getroffen door een ernstige economische depressie. Zijn compositie is precies, gedetailleerd; alles in dienst van sobere foto’s die niets verhullen en veel zeggen.

evans, walker; america22006.13.1.15 001evans, walker; america6

Favery: zodra ik mijn ogen opsla

*

Zodra ik mijn ogen opsla / is het onzichtbare mij ontglipt / en begin ik te zien wat ik zie: / herinneringen aan wat ik zag

en ooit zal zien. Door te zien / blijf ik mij herinneren;

hoop ik dat ik besta.

Vooral als ik naar haar kijk / wanneer zij zo haar hand door / haar haar haalt, haar elleboog / steunend op haar knie, en zij / iets tegen mij zegt.

Uit: Tegen het vergeten, Bezige Bij Amsterdam, 1988

favery, hans; marche-poesie.combron foto: marche-poesie.com

Hans Favery (1933-1990, Paramaribo, Suriname)

Eijkelboom: geen meter

Geen meter

Je kon er je kont niet keren, / zeggen ze nu. Mijn broertje en ik / wij wisten wel beter. Tot achter / de kachel – die heette Godin – / was er nog plek. En boven / de geheimen van de zolder / was daar nog het mysterie / van de vliering. En was er / aan de straatkant zelfs / geen kamer afgezonderd / voor feestelijk of pastoraal bezoek? / Geen meter of er was iets mee.

Ik kijk vandaag discreet naar binnen / en zie een box die half de kamer vult. / De tussenmuur is weggebroken / zodat je kijkt tot aan de tuin, / vlakbij.

Maar wonderlijk blijkt dan dat huis / een vaste burcht te zijn gebleven / vol nooit vergeten wetenschap / van nis en hoek en wenteltrap / en tijd, die toch omkeerbaar os.

Uit: Kippevleugels. Gedichten. Arbeiderspers Amsterdam, 1991

eijkelboom-jan; literatuurmuseum.nlbron illustratie: literatuurmuseum.nl

J. Eijkelboom (1926-2008, Slikkerveer)

De Zwarte Dood: pandemie en economie

Al lezend in Een beknopte geschiedenis van Nederland van James Kennedy kwam ik enkele alinea’s over De Zwarte Dood tegen: de pandemie die de Lage Landen trof in het midden van de Middeleeuwen. Dat lezen was een leerzame ervaring omdat er parallelen getrokken kunnen worden. Andere tijden.

Na aanvakelijk een periode van welvaart en voedseloverschot (er werd geen honger geleden) kreeg Nederland te maken met een voedselcrisis. Kouder weer en overvloedige regenbuien noopte de bevolking tot het opmaken van de reserves. Dat leidde tot hogere graanprijzen. In hun wanhopige zoektocht naar eten slachtten boeren paarden en vee. Naast hongersnood was er dysenterie en de veepest. Dit alles speelde rond 1320.

zwarte dood; lc.nl

bron illustratie: lc.nl

Slechts een kwart eeuw later werden de Lage Landen overvallen door een nieuwe fatale ziekte. De Zwarte Dood lijkt Vlaanderen in de zomer van 1349 te hebben bereikt en trok in de loop van het daaropvolgende jaar naar het noorden. Het is niet duidelijk of de plaag in de Lage Landen (waarover weinig bekend is) even dodelijk was als in Zuid-Europa, waar een derde tot de helft van alle mensen stierf. De beperkte statistieken geven geen uitsluitsel. Hoewel het iedereen in alle lagen van de bevolking raakte, overleden arme mensen, die minder weldoorvoed waren, vaker dan rijken, en plattelandsbewoners vaker dan stedelingen, Sommige regio’s leken de dans geheel of gedeeltelijk te ontspringen, terwijl de plaag in andere gebieden verwoestend kon zijn. In de abdij van Aduard in Groningen stierven 44 van de 90 monniken en ook elders werden hoge overlijdenspercentages gerapporteerd. Het bleef ook niet bij één besmettingsronde. Nadat de eerste golf van ziekte en dood rond 1352 was geëindigd, bleef de plaag nog tot de eeuwwisseling gemiddeld eens per decennium terugkeren, waardoor de bevolking zich niet kon herstellen. Holland had in 1400 naar schatting tot 10 procent minder inwoners dan een halve eeuw eerder.

En zoals dat gaat met de (goed)gelovige mens: die wil weten wat de oorzaak is. In de middeleeuwse paniek werd snel gezocht naar de zondebok. En dat was niet een virus, neen, dat waren … de joden. Ze hadden in een ver verleden Christus al vermoord, dus waren ze ook verantwoordelijk voor de toorn van God in de vorm van die pandemie. In 1349 leidde dat tot verdrijving van joodse gemeenschappen uit Brabant. Honderden doden tot gevolg.

zwarte dood; nationalgeograhic.nl

bron illustratie: nationalgeographic.nl

Economie

De Zwarte Dood had meerdere nadelige effecten op de samenleving. Op de lange termijn had het ook enkele positieve gevolgen. Sommige instellingen vielen om wegens gebrek aan mankracht. Maar door het arbeidstekort dat ontstond door de Zwarte Dood gingen de lonen omhoog en op de lange termijn werd ook de spaarzin gestimuleerd. Door de hogere lonen en de toename van vermogens en bezittingen namen de levensstandaard en de vraag naar luxeproducten toe. Dat stimuleerde de handel. Duurdere arbeid betekende ook dat er meer werd geïnvesteerd in innovaties en kostenverlagende maatregelen, zoals grotere schepen om de winstmarges te verhogen en grootschalige en efficiënte boerderijen die gebruikmaakten van loonarbeiders. Op deze manier versnelde de Zwarte Dood sociale en economische ontwikkelingen die reeds waren ingezet.

Uit: Een beknopte geschiedenis van Nederland – James C. Kennedy, Prometheus Amsterdam, 2017; vertaling Simone Kennedy-Doornbos

Bijna iedere dag muziek: Paul Dukas

In de popmuziek kennen we ze: de one-hit-wonders. De eendagsvliegen die met 1 song of nummer veel aandacht scoren, veel publiek trekken. Daarna werd het angstvallig stil. In de klassieke muziek is componist Paul Dukas een mooi voorbeeld van een one-hit-wonder. Zijn compositie De tovenaarsleerling reikte zelfs tot een Disney-verfilming.

Componisten zijn altijd dol geweest op sprookjes, legenden of sagen als inspiratiebron voor hun werk. Het meest aansprekende voorbeeld is De tovenaarsleerling  van Paul Dukas. Ik ken geen muziekstuk dat zo tot in de details een verhaal (van Goethe) vertelt. Dukas beschrijft de spannende avonturen van de bezemknecht met alle rijkdom aan klanken die het orkest ter beschikking heeft. De compositie is om die reden bij uitstek geschikt om de jeugd op speelse wijze kennis te laten maken met de klank van het symfonieorkest.

Voor zover mij bekend is van Dukas’ tovenaarsleerling geen ballet gemaakt terwijl het er buitengewoon geschikt voor is. De tijd was er in ieder geval rijp voor. Geld en fantasie genoeg. Het ene meesterlijke ballet na het andere ging in première. Alles begin twintigste eeuw. Toen de filmtechniek een beetje volwassen werd maakt Walt Disney zijn meesterlijke Fantasia waarin de compositie werd verwerkt. De tovenaarsleerling is een fantastisch stuk en voor Dukas uniek. Hoe kon het dat deze componist maar één stuk componeerde dat in alle opzichten gaaf is en een traditie van een halve eeuw symfonische gedichten afsluit van Liszt, Strauss, Franck, vele Russen en Fransen, componisten van wie je alle invloeden moeiteloos kunt traceren. Virtuoze orkestratie, harmonische vernieuwingen, alle impressionistische foefjes van die tijd. In niets doet het onder voor Stravinsky’s Vuurvogel dat pas tien jaar later wordt geschreven en waarvan we in het algemaan nog de beste fragmenten horen, verzameld in een suite. Maar voor Stravinsky was De vuurvogel het begin van een grote carrière. Dukas schreef maar één zo’n stuk. Een raadsel.

Uit: Een luie sprookjesverteller; uit: Het geluid van wolken – Paul Witteman, Balans Amsterdam, 2007

dukas, paul; pinterestbron foto: pinterest.cl

Paul Dukas (1865-1935, Parijs, Fr)