Proust en de verliefdheid die muziek heet

Luisteren naar muziek verloopt, in de beschrijving van Proust, in fases. Eerst is er de indruk van het geheel, van alle elementen van de muziek op hetzelfde moment. Maar dan gebeurt er zoveel dat het onmogelijk is om helderheid over de muziek te krijgen. Stap voor stap ontdekt Swann (van Du côté de chez Swann) regelmatigheden in de sonate. Hij begint ‘een ontwerp, een architectuur, een gedachte’ te horen, ‘een melodische zin die boven de geluidsgolven uitkomt’. De melodie houdt voor hem een belofte in van ‘eindeloze verrukking’ die alleen dit specifieke, unieke muziekstuk hem kan bezorgen. Proust introduceert zo twee nieuwe elementen:het voortdurend heen en weer bewegen in de tijd, tussen herinnering aan de muziek die al voorbij is en verwachting van wat nog komen gaat. En het besef van het unieke van deze speciale compositie, los van iedere abstractie. Wat Proust over muziek schrijft, heeft veel weg van verliefdheid op het eerste gezicht.

Voor even wordt Swann door de mzuiek opgetild uit zijn mondaine, hedonistische bestaan, voor een kort moment is hij weer ontvankelijk voor de ‘hooggestemde ideeën’ die hij in het dagelijks leven uitsluitend met ironie benadert. Dankzij de ‘petite phrase’ uit de sonate van een componist van wie hij nog steeds de naam niet kent, ontdekt hij plotseling weer de ‘aanwezigheid van een van die onzichtbare werkelijkheden, waaraan hij opgehouden had geloof te hechten en waar hij toch weer, alsof de muziek de geestelijke dorheid waaraan hij leed met nieuwe levenssappen had doordrenkt, het verlangen en bijna ook de kracht voelde zijn leven voor in te zetten’.

Uit: Hoe Proust je kan leren luisteren; uit: Elk boek wil muziek zijn – Peter de Bruijn, Pieter Steinz, Prometheus Asmterdam, 2006 

Marcel Proust (1871-1922, Auteuil-Neuilly-Passy, Frankrijk)

César Franck (1822-1890, Luik, België)

Vladislav Chodasevitsj: vreugde en last

Het is een vreugde en een last

Het is een vreugde en een last / Een afgetakeld lijf te dragen. / Wat vroeger wild en bloeiend was / Is nu vermoeid en aangeslagen.

Het bloed gaat in een trage stroom / De moegeworden schouders zakken. / Zo neigt een volle appelboom / Onder gewicht van eigen takken.

Gij jongelieden hebt geen weet / Van tederheid en smart die maken / Dat bomen met hun bladerkleed / Eens nog de aarde willen raken.

Uit: De meisjes van Zanzibar, Plantage Leiden, 2000

chodasevitsj-berberova, indipendezia

Chodasevitsj, links op de foto, met zijn geliefde Nina Berberova; bron foto: indipendenza.nl

Vladislav Chodasevitsj (1886-1939, Moskou, Rusland)

Frances Hodgkins schilderde beweeglijke stillevens

Frances Hodgkins (1869-1947, Dunedin, Nieuw-Zeeland) is 1 van Nieuw-Zeeland’s meest vermaarde kunstschilders. In de jaren 30 en 40 behoorde ze tot de Britse avantgarde, nadat ze in 1901 naar Europa emigreerde. Hodgkins schilderde portretten, landschappen en stillevens. Naast schilderen, ontwierp ze ook textiel.

Haar meest kenmerkende werk bestaat uit stillevens die een plek krijgen in een landschap. Centraal in het schilderij staan tafels met daarop gerangschikte spulletjes zoals vazen, tafelkleden, bloemen, fruitschalen of (zee)dieren.  Daar rondom heen de landschappen. In de beginperiode duidelijk herkenbaar. In de latere jaren worden de gecombineerde werken meer abstract. Niet altijd zijn de vormen duidelijk. Wie naar het werk van de Nieuw-Zeelandse kijkt ziet beweeglijkheid. Soms lijken de voorwerpen in de ruimte rond te zweven. Wel rond een soort middelpunt waardoor de werken sterk de indruk wekken rond te draaien. Kleurgebruik en schildertechniek laten een duidelijk eigen en uniek handschrift zien. Dat eigen handschrift werd in Groot-Brittannië wel gewaardeerd, ook in de kringen waarin Hodgkins zich begaf (waarin zich ook beeldhouwer Henry Moore bewoog). Het leidde ertoe dat Hodgkins in 1940 GB mocht vertegenwoordigen op de Biënnale in Venetië.

Hodgkins overleed in 1947 in een psychiatrisch hospitaal in Dorset. Haar as werd naar Nieuw-Zeeland verscheept waar het werd bijgezet in het familie-graf, dat ten noorden van Wellington ligt.

Frances Hodgkins, 7Frances Hodgkins, 1Frances Hodgkins, 2Broken Tractor 1942 by Frances Hodgkins 1869-1947Frances Hodgkins, 6

Veranderende tijden geschilderd door Frederick William Elwell

Frederick William Elwell (1870-1958, Beverly, UK) schilderde portretten, interieurs en figuratieve onderwerpen. De man leefde in een tijd waarin veel, heel veel veranderde. Daarvan deed hij in zijn werk (beperkt) verslag. Het portret van de vrouw in een café, gezeten op een barkruk, sigaret rokend en wijn drinkend, is een treffend voorbeeld van hoe hij de veranderende tijden vastlegde. Het interieur van het café lijkt eeuwenoud. De vrouw met haar zorgvuldig uitgekozen kleding, de houding die veel zelfbewustzijn uitstraalt, en de manier waarop ze contact met ons maakt, duiden op iets nieuws. Tijden gaan veranderen.

Dat je in het werk van Elwell de laatste koets tegenkomt en hij het interieur van een garage-bedrijf schildert, laat op een andere manier zien dat Elwell oog had voor de veranderende tijden waarin hij zich bevond.

elwell, 6

elwell, 3elwell, 5

Ernst Ludwig Kirchner manipuleerde de tijd

(Bij de eerste afbeelding)

Venijnige kleuren in grove penseelstreken botsen heftig en wekken een troosteloze sfeer. Het schilderij is bijna te klein voor het tafereel en de verf lijkt de randen zelfs naar buiten te drukken. Dit schilderij (Zelfportret met model, ca. 1910) is kenmerkend voor de sensuele, heldere kleuren, dramatische intensiteit en de hoekige contouren van het expressionisme. Kirchner (1880-1938, Aschaffenburg, Dld) was lid van de expressionistische groep Die Brücke, die een brug wilde slaan tussen de kunst van het verleden en die van de toekomst. Er bestond rivaliteit tussen hem en een ander lid, Erich Heckel. Kirchner rommelde met de datum waarop hij een schilderij schilderde om te bewijzen dat hij vernieuwender was dan de anderen van de groep.

Vanaf 1917 woonde hij in Zwitserland omdat hij tuberculose had. In 1937 werd veel van zijn ‘ontaarde’ kunst door de Nazi’s in beslag genomen; een jaar later pleegde Kirchner zelfmoord.

kirchner 1

kirchner 3kirchner 5

kirchner 4

Bijna iedere dag muziek: Erik Satie

Erik Satie (1866-1925, Honfleur, Frankrijk) was componist en pianist. Zijn (piano)muziek is uniek en tijdloos. Satie leidde het leven van een bohemien en was een buitenstaander. Het was een ideeën-man, althans dat was mijn indruk nadat ik het museum (in Honfleur) in zijn geboortehuis had bezocht.

Satie liet daar zien wat hij allemaal op zijn kerfstok had: muziek, gedichten, mechanische piano’s, peren en appels. Een man met vele talenten en vele wegen die hij bewandelde. Satie was van goede komaf, maar leefde in armoe. Hij verdiende zijn brood als bar-pianist.

Satie werd in zijn tijd onderschat. Hij werd gezien als kolderieke zonderling en provocateur. Tijdens zijn leven kwam hij in contact met de componisten Ravel, Debussy, Milhaud, Varèse en Poulenc. Maar ook een componist als John Cage is door hem beïnvloed. Satie was een modernist in de muziek, iemand die nieuwe wegen zocht en vond.

Satie componeerde zijn muziek als maakte hij gebruik van een bouwdoos. Hij gebruikte geprefabriceerde elementen (vanwege een gebrekkige theoretische kennis), onafhankelijk van melodie, ritme en harmonie. Zonder vaste reeks, inwisselbaar en herhaalbaar, konden deze elementen op verschillende toonhoogten aaneen geregen worden. Repetitief en daarmee zette Satie de toon voor de minimal music, die daarna volgde.

Satie componeerde orkestwerken, missen, muziektheater (opera, operette en ballet), schreef toneel, vocale muziek, kamermuziek, filmmuziek en werken voor piano. Die laatste categorie is met name bekend geworden (in Nld) door Reinbert de Leeuw. Satie was een genie met alle gevolgen van dien. Miskend in zijn tijd en daarna van enorme invloed op de muziek. Een ode dus!

 

Chodasevitsj: met goede verzen

Met goede verzen

Met goede verzen weet ik vaak geen raad, / De slechte zijn mij dierbaar daarentegen: / Die steken niet, die doen de ziel geen kwaad, / Daarin is huiselijk geluk gelegen. / Ze zijn fris als een glaasje limonaad. / (Of als een zijden verderlicht gewaad,) / Genieën staan mij in een oogwenk tegen. / Maar talentloosheid… – o, voor ik het weet, / Heb ik daaraan een avondlang besteed.

Niet eerder gepubliceerd; vertaling Marja Wiebes en Margriet Berg, 1916-1917

tzum, chodasevitsjbron foto: tzum.nl

Vladisav Chodesevitsj (1886-1939, Moskou, Rusland)

Hiroshi Yoshida: vitale kosmopoliet en meester in houtdrukkunst

Hiroshi Yoshida http://www.tuttartpitturasculturapoesiamusica.comyoshida 6yoshida 8

Hiroshi Yoshida (1876-1950, Kurume, Japan) was de zoon van een onderwijzer en een artistiek talent. Dat werd vroeg onderkend. Op zijn 18-de ging hij naar een private kunstacademie In Tokyo.

Hij begon als schilder. Pas na 1920 begon hij met de houtdrukkunst die hem beroemd zou maken. De ontmoeting met Watanabe Shozaburo, uitgever en eigenaar van een drukkerij, was doorlsaggevend bij zijn kennismaking met de oude Japanse houtdruk-techniek.

Deze techniek kent drie betrokken vakmensen: de ontwerper van de afbeelding, de houtsnijder en de drukker. Yoshida was alledrie in één.

In 1923 ging het bedrijf van Shozaburo in vlammen op en gingen meer dan 100 werken van Yoshida verloren in de brand. Dat was voor de Japanse kunstenaar reden om een eigen bedrijf te beginnen. Hij leidde zijn personeel zelf op, met groot succes.

Yoshida ontwikkelde zich tot een ware kosmopoliet. Hij reisde naar de VS, Europa, Afrika, India, China en Korea en liet zich inspireren door wat hij zag. Daarnaast was hij een verwoed bergbeklimmer.

Zijn kunst laat de invloeden die hij onderweg opdeed, samenvloeien in realistische weergaven, gebaseerd op oeroude tradities. Yoshida liet zich vooral inspireren door de Franse Impressionisten. Terwijl zijn werk weer grote invloed heeft op bijvoorbeeld hedendaagse striptekenaars die de Klare Lijn aanhangen.

yoshida 1Hiroshi Yoshida http://www.tuttartpitturasculturapoesiamusica.comyoshida 7

Alexander Blok: daar is een mens verbrand (Fet)

Daar is een mens verbrand

Fet

Hoe moeilijk onder mensen te verkeren, / Te doen alsof je niet gestorven bent, / Het tragisch spel der hartstocht expliceren / Aan iemand die het leven nog niet kent.

En zo lang in een boze droom te waren, / Totdat de chaos wordt tot harmonie, / En in de bleke gloed der poëzie / Zich ’s levens hellevuren openbaren.

Uit: De meisjes van Zanzibar, Gerards & Schreurs Maastricht, 1988; vertaling Karel van het Reve en een groep slavisten

blok alex, culturedarm.combron foto: culturedarm.com

Alexander Blok (1880-1921, Sint Petersburg, Rusland)

Russische symbolist en lyrische dichter. Zijn mystieke perceptie van de Revolutie van 1917 als een kosmische gebeurtenis, als een overmijdelijke historische vergelding werd weerspiegeld in zijn gedicht ‘De twaalf’ (1918). Maar de chaos en de ontwrichting van het postrevolutionaire leven desillusioneerden hem en ondermijnden zijn gezondheid. Zijn zwanenzang was een toespraak ter ere van Poesjkin in 1921.

De vloeibare kunst van Thomas Hart Benton

robert hart benton 1robert hart benton 3robert hart benton 5

Thomas Hart Benton ook Tom Benton (Neosho, USA, 1889 – 1975) was een Amerikaans kunstschilder.

Benton werd geboren als kleinzoon van een bekende, gelijknamige Amerikaanse Senator en als zoon van een advocaat en lid van het Huis van Afgevaardigden. Tot ongenoegen van zijn ouders wees hij zelf een politieke carrière af en richtte zich op de kunst.

Hij studeerde van 1907 tot 1909 aan de kunstacademie in Chicago en verhuisde vervolgens naar Parijs, waar hij verder studeerde aan de Académie Julian. Daar ontmoette hij Amerikaanse kunstenaars zoals Diego Rivera en Stanton Macdonald-Wright, welke laatste hem sterk beïnvloedde.

Benton geldt als belangrijk vertegenwoordiger van het Amerikaans realisme en het muralisme. Hij verheerlijkte de ‘waarneming’ tegenover het ‘intellectuele concept’ en de ‘directe representatie’ tegenover de ‘introspectieve abstractie’, hetgeen in de conservatieve delen Amerika in goede aarde viel. Zijn manier om personen uit te beelden doet erg denken aan beeldhouwen en typisch is de vloeibare manier van weergeven.

Net als Rivera zou hij tijdens de crisis in de jaren dertig veel muurschilderingen maken vanuit de Works Progress Administration-werkverschaffingsprojecten. Zijn latere werk wordt gerekend tot het ‘regionalisme’. Hij maakte met name landelijke taferelen uit het pre-industriële agrarische tijdperk en scènes uit het leven van alledag in het middenwesten. Later maakt hij vooral ook cartoonachtige werken, waarmee hij wel als een voorloper van de popart wordt beschouwd.

robert hart benton 2robert hart benton 4robert hart benton 6