Don Quichot en de menselijke maat

don-quixote, dali

Salvador Dali’s impressie van Don Quichot en zijn strijd tegen de windmolens

Don Quichot wil een held zijn, maar de wereld waarin hij zijn heldendom wil bewijzen bestaat niet, dus verzint hij die, hetzij doelbewust of als gevolg van zijn krankzinnigheid. Juist dit grijze gebied maakt het boek van Cervantes zo fascinerend: de mate waarin Quichot het slachtoffer of de schepper van zijn waanideeën is.

Aan het woord is de Schotse hispanologe Miranda France (1966, Colchester, UK). Ik lees van haar hand het boek De waanideeën van Don Quichot. Het is een onderzoek naar wat de roman van Cervantes leert over de Spaanse volksaard. En dat anno 1999, het jaar waarin France terugkeert naar Spanje, nadat ze 10 jaar eerder studeerde in Madrid. In dat boeiende verslag zet de schrijfster het verhaal over Don Quichot af tegen wat ze ervaart, ondervindt temidden van de Spanjaarden.

Waarom Don Quichot? Omdat het boek, dat stamt uit begin 17-de eeuw, enorme indruk heeft gemaakt op veel auteurs die volgden. Daaronder Nabokov. Die zegt over het Spaanse meesterwerk: ‘Een verhandeling over hoe dingen en levens betekenis krijgen.’ Maar ook het volgende: ‘Het is een fantastisch boek vanwege de samenzwering tussen de held en zijn lezers, waar de schrijver buiten wordt gehouden en die zelfs diens oorspronkelijk plan saboteert.’

In wezen is Don Quichot het verhaal over een verwarde, oudere man, geschreven door een al net zo verwarde, oudere man. En toch is dat niet alles. Thomas Mann was fan. Gustave Flaubert zei dat de ridderroman inspireerde tot het schrijven van Madame Bovary. De kern dan maar?

Net zoals het nog nooit vertoond psychologisch realisme in de roman zijn stempel op de grote 19-de eeuwse schrijvers heeft gedrukt, duiken de foefjes en trucs in het verhaal in de postmoderne romans van de 20-ste eeuw op. Don Quichot en Sancho realiseren zich bijvoorbeeld dat ze personages in een roman van Cervantes zijn.

(..)

Don Quichot is niet alleen maar een man die knettergek wordt door het lezen van boeken over ridders, maar hij heeft werkelijk psychologische diepgang. Hij is vriendelijk, intelligent en voorkomend, maar hij is ook ijdel, pretentieus en verblind. Hij sukkelt met zijn darmen en hij voelt overal pijntjes als hij in de openlucht slaapt. Zijn motieven zijn uitgesproken vaag. Anders dan de fictieve personages die hem voor zijn gegaan, heeft Don Quichot grote twijfels over wat hij aan het doen is. Hij is de eerste moderne held, de eerste echte menselijke held en geen geïdealiseerd personage. En aangezien de menselijke maat zoveel complexer is, zoveel ontroerender, wordt hij ook veel indrukwekkender.

Uit: De waanideeën van Don Quichot – Miranda France, Atlas Amsterdam, 2006; vertaling Ankie Klootwijk

don-quixote, picasso

Gemaakt door Pablo Picasso

Bij Borges maakt kleding de man

Op genoemde datum verschenen twee dienaren van de openbare orde, in burger en aangevoerd door de commissaris zelf, bij een houten huisje in de Straat zonder Naam. Ze klopten verscheidene malen aan, forceerden tenslotte de deur en drongen met het pistool in de hand de wankele woning binnen. Bradford gaf zich onmiddellijk en zonder enige tegenstand over. Hij stak zijn handen omhoog, maar zonder zijn peperhouten stok los te laten of zijn hoed af te nemen. Zonder een minuut te verliezen rolden de gerechtsdienaren hem in een laken dat zij beroepshalve bij zich hadden en namen hem, terwijl hij huilde en tegenspartelde, op hun schouders. Wat hun opviel, was zijn geringe gewicht. Toen Bradford door de officier van justitie, doctor Codovilla, beschuldigd werd van misbruik van vertrouwen en inbreuk op de goede zeden, capituleerde hij onmiddellijk en stelde daardoor zijn getrouwen grondig teleur. Van 1923 tot 1931 had Bradford, de gentleman van de rambla, naakt door Necochea rondgelopen. Hoed, schildpadden bril, snor, boord, das, horlogeketting, pak en knopen, peperhouten stok, handschoenen, pochette, laarzen met militaire hakken, waren slechts een tekening in kleuren die aangebracht was op het onbeschreven blad van zijn opperhuid. Op het bittere moment van het proces zou de oppertune invloed van vrienden op strategische punten een grote steun voor hem geweest zijn, maar er kwam nóg een omstandigheid aan het licht en die deed hem de laatste sympathie die men hem toedroeg verspelen. Zijn economische situatie liet veel te wensen over! Hij had niet eens het geld gehad om zich een bril aan te schaffen. Hij had zich genoodzaakt gezien hem op zijn huid te laten schilderen, net zoals al het andere, peperhouten stok incluis. De rechter deed op de delinquent al de gestrengheid van de wet neerkomen. Bradford openbaarde ons daarna zijn pionierskarakter tijdens zijn martelaarschap in de Sierra Chica, waar hij stierf aan een broncho-pneumonie, zonder enig ander kledingstuk aan dan een chalk-and-gray pak dat op zijn magere lichaam geschilderd was.

Uit: Kronieken van Jorge Luis Borges en Adolfo Bioy Casares, Meulenhoff Amsterdam, 1971; vertaling J. Lechner

Jorge-Luis-Borges, theparisreviewbron foto: theparisreview.com

Jorge Luis Borges (1899-1986, Argentijns)