De informele kunst ontwikkelt zich in het na-oorlogse Europa

In het na-oorlogse Europa dreunt de verwoesting van de Tweede Wereldoorlog door. Menselijke waardigheid en joods-christelijke normen hebben meer dan een knauw gekregen. Datzelfde gold voor opvattingen over wat kunst vermag. De traditionele schilderkunst kreeg kritiek. Maar juist de kunst leende zich voor het herwinnen van vrijheid. In de kunst mag je onafhankelijkheid verwachten. En zijn emoties zonder remmingen uitdrukken niet bij uitstek de grondslagen van kunst?

Emilio-Vedova; artbrutEmilio-Vedova; artbrut3

Schilderijen van de Italiaan Emilio Vedova (1919-2006)

In Europa is er onder kunstenaars een groeiende belangstelling voor uitingen van kinderen, waanzinnigen en niet-westerse culturen. Kunstenaars probeerden van dwingende regels voor penseelvoering, kleurgebruik, compositie en voorstelling af te komen. Het moest gaan over spontaniteit. Kunstenaars kozen voor het direct schilderen: direct op het doek, zonder voorstudie en zonder correctie. De andere kunst ontstond: un art autre. Die ging niet over schoonheid of goede smaak. Art Brut, Art Informel, Tachisme of lyrische abstractie noemen we deze periode ook wel.

hans hartung; artbrutOLYMPUS DIGITAL CAMERA

Werk van de Duitser Hans Hartung (1904-1989)

In Europa werd Jean Dubuffet (1901-1985, Fr) het meest spraakmakende voorbeeld van deze stroming. Kunst die zich slechts richtte op het oog en niet tot de geest, wees hij af. Dubuffet was voor de democratisering van de kunst. Als gewone man maakte hij gewone kunst voor gewone mensen. Dubuffet raakte in de ban van tekeningen en schilderijen die geestesziekten maakten. Kunst die waarachtigheid bood, vond de Fransman.

henri michaux, artbruthenri michaux, artbrut4

De vlekkerige kunst van de Fransman Henri Michaux (1899-1984)

‘Het wezenlijke gebaar van de schilder is strijken en smeren. De toevallige klodders, onhandige missers, vormen die duidelijk niet kloppen en tegen de werkelijkheid ingaan, ik accepteer ze, omdat men zich daardoor bewust blijft van de hand van de schilder in het werk’, zei Dubuffet over de bedoeling van zijn oeuvre, dat uit meer dan 5000 werken zou bestaan.

bron: de Tweede Helft – Ad Visser, SUN Nijmegen, 1998

saura; art brut5

saura; art brut2

De portretten van de Spanjaard Antonio Saura (1930-1998)

wols, artinformelwols, artinformel3

Onder de artiestennaam Wols schilderde de Duitser Wolfgang Schulze (1913-1951) zijn informele werken.

 

Magris, de lagune en schipbreuk

magris-claudio; uva.nlbron beeld: uva.nl

In de microcosmische wereld van de Italiaan Claudio Magris gaat het over de lagune. Beeldbepalend voor wie in Venetië of in Triëst woont, zoals Magris. Magris weet treffend te verwoorden wat de lagune betekent, hoe ze zich verhoudt tegenover ons mensen en welke gedachten de lagune uitlokt.

De lagune begint onmiddellijk voorbij de brug met een scheepskerkhof. Uit de zijkant van een schip steekt een omgevallen kraan en de kaapstanders op het dek zijn verroest, maar de trossen zijn nog intact en sterk. Deze schipbreuk is mild; het schip leunt vermoeid en kalm op een zandbank na zo lang vis en vooral zand te hebben gedragen en wacht op zijn ondergang. Van een van de meest vergane platte schuiten zijn bijna alleen de spanten en de kiel over, een abstract borduursel van lange, brutale stangen, maar de andere zijn nog stevig; het hout is hard, de buikige, sterke vorm laat zien hoe bedreven de handen waren die het hebben gevormd, door generaties opeengehoopte kennis van wind en getijden. Op de zijwanden verbleken rode en blauwe strepen, maar hier en daar is de kleur nog levendig en warm.

Er moet heel wat tijd verstrijken voordat de getijden, de regen en de wind die boten in stukken breken en nog meer voordat ze verrotten en verbrokkelen. Het geleidelijke van de dood, hardnekkige weerstand van de vorm tegen de teloorgang. Reizen is ook een hopeloze guerilla tegen het vergeten, een terugtrekkende beweging; stilstaan om de vorm van een vergane stronk te observeren die nog niet helemaal is verdwenen, het profiel van een uiteenvallende duin, sporen van bewoning in een oud huis.

De lagune is passend landschap voor dit trage doelloos rondzwerven op zoek naar tekenen van metamorfose, want de veranderingen, ook die van de zee en van het land, zijn zichtbaar en vinden onder je ogen plaats. (..) De beweging is tastbaar zoals het verstrijken van de tijd op het gelaat van een mens. De winden zijn de grillige architecten van het landschap: de sirocco breekt, de bora veegt en verplaatst, de bries bouwt en herbouwt.

uit: de lagunen; uit: Microcosmi, Bert Bakker Amsterdam, 1998; vertaling Anton Haakman

Claudio Magris (1939, Triëst, It)

Norman Akers onderzoekt schilderend zijn culturele identiteit

akers, norman; hert6akers, norman; hert4akers, norman; hert2

Norman Akers groeit op in Fairfax, Oklahoma, USA als kind van Indiaanse ouders. Hij wordt geboren in de Osage-stam. Als kind knutselt hij graag en met talent. Dat talent wordt gekoppeld aan kunstenaar Brummett Echohawk, die hem naar Kansas stuurt om daar een kunstopleiding te gaan volgen.

Een nogal bleue Akers krijgt in Kansas zijn culture-shock. Wat het meeste indruk op hem maakte waren de mensen om hem heen. Verschillende types uit alle windhoeken van de VS.

Tijdens zijn studie besloot hij een vliegticket te kopen voor een tocht door Europa. Daar bezocht hij musea. Onvergetelijk was de indruk die het werk van Rubens op hem achterliet. Hij zag werk van Rubens in Wenen en besloot dat hij ook wilde schilderen. Vervolgens maakte hij zijn opleiding af en werd een succesvol hedendaags Amerikaans schilder.

Het werk van Akers probeert de toeschouwer te betrekken in kwesties als het persoonlijk en cultureel overleven. Hij zoekt de visuele dialoog met lijnen, vormen en het gebruik van kleuren. Akers is diep bewogen bij zijn strijd zijn culturele identiteit te bewaren. Dat wil hij uitdrukken in zijn schilderijen. Die schilderijen tonen vaak terugkerende elementen zoals het hert. Meer dan ooit beseft de kunstenaar van Indiaanse komaf hoe hij verbonden en verknocht is aan zijn geboortegrond, zijn stam en diens cultuur.

bron: osagenews.org

akers, norman; hertakers, norman; hert3akers, norman; hert5

Fotograaf Mario di Biasi meestal op straat te vinden

de biasi, mario; foto8de biasi, mario; foto6de biasi, mario; foto4de biasi, mario; foto2Mario di Biasi (1923-2013, Belluno, It) begon met fotograferen tijdens de laatste jaren van de oorlog in Duitsland, waar hij naartoe was gedeporteerd. Terug in Milaan, in 1946, begon hij te werken als radio-ingenieur. Zijn vrije tijd bracht hij fotograferend door, meestal op straat.

Di Biasi werd beroemd omdat hij de Hongaarse Opstand (1956) in beeld bracht. Want na thuisland Italië, breidde de fotograaf zijn werkterrein uit tot Europa, en nog later de rest van de wereld. Gewapend met zijn camera bracht hij veel tijd op straat door en legde daar het leven vast. Bijna schilderachtig. Zijn foto’s getuigen van gevoel voor compositie met een fraaie balans tussen voor- en achtergrond. Door een nuttig gebruik van het licht krijgen zijn foto’s een aansprekende sfeer.

de biasi, mario; foto7de biasi, mario; foto5de biasi, mario; foto3de biasi, mario; foto

Ray Metzker hield van vernieuwing en experiment

metzker, ray k; automagic6metzker, ray k; automagic5metzker, ray k; automagic4Ray K. Metzker (1931-2014, Milwaukee) leerde in Chicago, waar hij studeerde, fotograaf en emigrant Laszlo Moholy-Nagy kennen. Via hem kwam Metzker in contact met het werk van Siskind en Callahan, die zich Modernistische fotografen noemden. Zij zochten het experiment en de vernieuwing.

Begin jaren 60 trok Metzker naar Europa. Verwerkte daar de Europese versie van het Modernisme en keerde terug naar de USA. Daar maakte hij grafische, stilistische foto’s. In zwart-wit, gebruikmakend van hoge contrasten en met veel aandacht voor vorm en lijn. Maar altijd experimenteel en innovatief. Zijn fotograferend werk bracht hem buiten op straat. Daar schoot hij zijn foto’s die vooral de nadruk leggen op compositie. Metzker werd een invloedrijk fotograaf voor zijn eigen tijd, en voor generaties na hem.

metzker, ray k; automagicmetzker, ray k; automagic2metzker, ray k; automagic3

De (on)regelmatige dosis Nabokov: dunne en dikke gedachten

siamese tweeling 19-de eeuw; breinwekker.blogspot.comIn het midden: Chang en Eng, the Siamese Double Boys. Aan deze beide Thaise heren danken wij de uitdrukking siamese tweeling. Foto gemaakt in 1895. bron beeld: breinwekker.blogspot.com

Vladimir Nabokov is niet alleen de schrijver met de onuitputtelijke verbeeldingskracht, hij is ook de auteur van de oorspronkelijke ideeën. En bovenal de meester in het nauwkeurig beschrijven van verbeelding van de werkelijkheid. Deze gedachten beroerden mij bij het lezen van Taferelen uit het leven van een tweevoudig monster (gedateerd 1950, geschreven in Ithaca).

Het gaat over een siamese tweeling. Eén van hen doet het verhaal. Lloyd en Floyd, zo worden ze bekend en beroemd. Want weldra gaat het van het platteland naar het circus, want grootvader ziet een verdienmodel. Moeder mengt afkeer, medelijden en moederliefde en dat is teveel voor haar, aldus een deel van de siamese tweeling. Want Floyd beschrijft hoe hij de tweedeling ervaart in het korte verhaal. Floyd en Lloyd verschillen nogal van karakter. ‘Saamgeklonken Lloyd en Floyd waren compleet en normaal; hij was geen van beiden’, aldus Floyd over zijn aangeklonken broer.

Nabokov biedt zicht op het innerlijk van de siamese tweeling. Dat vermoedt empathie en verbeeldingskracht. Die is er volop. Zoals blijkt:

Toen onze begerige grootvader Ahem besloot, ons voor geld aan bezoekers te vertonen, bevond zich onder de nieuwsgierige scharen altijd wel een geestdriftige schelm die ons tegen elkaar wilde horen praten. Zoals dat gaat bij primitieve geesten, eiste hij dat zijn oren zouden bevestigen wat zijn ogen zagen. Onze familie dwong ons, aan dergelijke verlangens te voldoen en begreep maar niet wat daar voor rampspoedigs aan was. Wij hadden ons kunnen verschuilen achter verlegenheid; maar de waarheid was dat wij nooit werkelijk met elkaar praatten, zelfs niet wanneer wij alleen waren, want de zeldzame korte, afgehakte, grommende vermaningen die wij soms wisselden (wanneer bijvoorbeeld de ene net zijn voet had bezeerd en met een verband liep en de andere wilde gaan pootjebaden in de beek) konden nauwelijks voor een dialoog doorgaan. Eenvoudige essentiële gevoelens deelden wij elkaar zonder woorden mee: gevallen bladeren die dobberden op de stroom van ons gemeenschappelijke bloed. Ook dunne gedachten konden doorglippen en tussen ons heen en weer gaan. Dikkere gedachten hield elk van beiden voor zichzelf, maar zelfs dan kwamen er vreemde verschijnselen voor. Dat is de reden waarom ik vermoed dat Lloyd, ondanks zijn kalmere aard, worstelde met dezelde nieuwe werkelijkheden die mij bezighielden. Hij vergat veel toen hij opgroeide. Ik ben niets vergeten.

Uit: Taferelen uit het leven van een tweevoudig monster; uit: Lente in Fialta, Bezige Bij Amsterdam, 1981

Vladimir Nabokov (1899-1977, Sint Petersburg, Ru)

Florence Henri componeerde foto’s zoals ze schilderde

henri, florence; zelfportret5henri, florence; zelfportret3‘Ik claim niet de wereld te kunnen verklaren, net als ik niet in staat ben mijn eigen gedachten te verklaren’, aldus kunstenares Florence Henri (1893-1982, New York, USA). Waar Henri zich aan vasthield in haar werk was compositie. Ze componeerde foto’s zoals ze schilderde. Alles onder controle houden. ‘Volumes, lijnen, schaduw en licht, alles moet zich onderwerpen aan mijn wil. Moeten uitdrukken wat ik wil dat ze uitdrukken.’

De van origine Amerikaanse vertrok, na de vroege dood van haar moeder, als 2-jarige naar Europa. In Europa was ze rusteloos en talentrijk, trok veel rond, studeerde op verschillende plekken en schilderde. Ze werd aangetrokken door kubisme en constructivisme, werd beïnvloed door de Futuristen. In Berlijn ging ze piano studeren en kreeg onder andere les van Busoni. In de Eerste Wereldoorlog voorzag ze in haar levensonderhoud door muziek voor ‘stomme films’ te componeren.

In de jaren 20 ging ze naar Parijs en hield zich bezig met schilderen. Eind jaren 20 vertrok ze weer naar Berlijn en sloot zich aan bij kunststroming Bauhaus. In die tijd maakte ze kennis met fotografie. Vanaf de jaren 30 begon ze te experimenteren met fotografie, inmiddels weer terug in Frankrijk waar ze zou blijven.

henri, florence; zelfportret2henri, florence; zelfportret4

Marguerite Duras laat de pijn van de oorlog voelen

Schrijfster Marguerite Duras (1914-1996, Vietnam) was tijdens de Tweede Wereldoorlog actief in de verzetsorganisatie die geleid werd door François Mitterand, de latere president van Frankrijk. Over die oorlogstijd gaan haar verhalen in De pijn.

Zelf schreef ze daarover: ‘De pijn is een van de belangrijkste dingen uit mijn leven. Het woord ‘geschrift’ past eigenlijk niet. Ik stond tegenover regelmatig volgeschreven bladzijden in een klein, buitengewoon regelmatig en rustig handschrift.

Ik stond tegenover een reusachtige wanorde van gedachten en gevoelens waar ik niet aan heb durven komen en bij de aanblik waarvan de literatuur me met schaamte vervulde.’

Wij zitten aan de kant van de wereld waar de doden zich ophopen in een onontwarbaar massagraf. Dat gebeurt in Europa. Daar is het waar men joden verbrandt, miljoenen. Daar is het waar men ze beweent. Het verbaasde Amerika ziet de reusachtige crematoria van Europa roken. Ik voel me gedwongen te denken aan die oude vrouw met grijze haren die klagend op bericht wacht over die in de dood zo eenzame zoon, zestien jaar, op de Quai des Arts. De mijne, misschien heeft iemand hem gezien zoals ik hem daar heb gezien, in een greppel, terwijl zijn handen voor de laatste keer wenkten en zijn ogen al niet meer zagen. Iemand die nooit zal weten wie die man voor mij was, en van wie ik nooit zal weten wie hij is. Wij behoren tot Europa, daar gebeurt het, in Europa, waar we samen opgesloten zitten tegenover de rest van de wereld. Rondom ons dezelfde oceanen, dezelfde invasies, dezelfde oorlogen. Wij behoren tot het ras van degenen die in de crematoria verbrand worden, van de vergasten in Maidanek, wij behoren tot het ras van de nazi’s. De gelijkmakende functie van de crematoria van Buchenwald, van de honger, van de massagraven van Bergen-Belsen, in de kuilen ligt een deel van ons, die zo volkomen identieke skeletten maken deel uit van één Europese familie. Het is niet op een van de Soenda-eilanden of in een gebied van de Stille Oceaan dat deze gebeurtenissen plaatshadden, het is op ons grondgebied, dat van Europa.

(..)

Als deze nazi-misdaad niet op wereldschaal wordt uitgemeten, als zij niet op collectieve schaal wordt verstaan, heeft men de concentratiekampgevangene van Belsen, die eenzaam stierf met een collectieve ziel en een klassebewustzijn, hetzelfde als waarmee hij op een bepaalde nacht, op een bepaalde plaats in Europa, zonder leider, zonder uniform, zonder getuigen, een schroefbout van de rails loswrikte, verraden. Als men de nazi-gruwelen tot een Duitse en niet tot een collectieve aangelegenheid maakt, brengt men de man van Belsen terug tot de proporties van een streekbewoner. Het enige antwoord dat men op deze misdaad kan geven is er een misdaad van ons allen van te maken. Erin te delen. Net als bij de idee van gelijkheid, van broederschap. Om het te kunnen verdragen, om de gedachte eraan te kunnen dulden, delen in de misdaad.

Uit: De pijn, Van Gennep Amsterdam, 1985

marguerite-duras__seagullbooks.orgbron foto: seagullbooks.org

Marguerite Duras (1914-1996, Gia Dinh, Vietnam)

Gogol legt uit hoe moeilijk karakterschetsen zijn

Het is veel gemakkelijker karakters van groot formaat neer te zetten; dan kun  je de verf uit de losse pols op het doek smijten: borende zwarte ogen, borstelige wenkbrauwen, een doorgroefd voorhoofd, een zwarte of vuurrode mantel losjes over de schouder geworpen, en het portret is af; maar al die heren van wie er zoveel op aarde zijn en die op het eerste gezicht allemaal op elkaar lijken, maar in wie je bij nadere beschouwing een groot aantal zeer ongrijpbare eigenaardigheden ontdekt, die zijn een ramp voor de portrettist. Hier is uiterste concentratie vereist, want je moet alle subtiele, bijna onzichtbare karaktertrekken dwingen te voorschijn te komen en je in de wetenschap der observaties reeds gescherpte blik nog dieper laten graven.

the-self-immolation-of-gogol-1909

Ilja Repin schilderde Gogol nadat deze besloten had het tweede en laatste deel van zijn roman Dode Zielen te vernietigen.

Nikolaj Gogol (1809 – 1852), Russisch

Uit: Dode zielen – Nikolaj Gogol, LJ Veen Klassiek Amsterdam, 2007; vertaling Arthur Langeveld

Frank Gaudlitz: Europa aan de Donau

De Duitse fotograaf Frank Gaudlitz (1958) trok het achterland van Europa in en zakte de Donau af in oostelijke richting. Hij wilde verbeelden hoe de mensen in Oost-Europa wachten op meer voorspoed in hun leven. De aansluiting bij de Europese Unie, het Europese economische samenwerkingsverband, is daarbij hun reddingsboei.

Hij fotografeerde Oost-Europeanen in hun eigen kleurrijke omgeving. Niet alleen de mensen zelf maar vooral ook hun huizen en hun kamers in het bijzonder. Het zijn beelden die meer zeggen dan woorden en daarvoor is fotografie (onder andere) bedoeld.

frank_gaudlitz-donau-1frank_gaudlitz-donau-2frank_gaudlitz-donau-3frank_gaudlitz-donau-4frank_gaudlitz-donau-5frank_gaudlitz-donau-6