Jules Renard jaagt op beelden

De beeldenjager

(citaten)

In alle vroegte springt hij uit bed, en gaat niet op pad eer zijn geest helder is, zijn hart zuiver en zijn lichaam luchtig als een zomerpak. Proviand neemt hij niet mee. Hij drinkt onderweg de frisse lucht wel en snuift de gezonde geuren wel op. Zijn geweer laat hij thuis, als hij zijn ogen maar openhoudt, is dat voldoende. Zijn ogen zijn de netten waarin de beelden vanzelf verstrikt zullen raken.

Het eerste dat hij vangt is dat van de weg die zijn botten laat zien, zijn gladde kiezelstenen en de opengebarsten aderen van zijn wagensporen, tussen twee hagen vol bramen en wilde pruimen.

Dan vangt hij het beeld van de rivier. Zij heeft blanke ellebogen en slaapt onder de streling der wilgen. Als een vis er even uit opspringt, schittert zij alsof iemand er een zilverstuk in wierp, en zodra er een fijn regentje valt, heeft de rivier kippenvel.

(..)

Daarna stapt hij het bos in. Hij wist niet dat hij zulke fijne zintuigen had. Al spoedig met geuren doordrenkt, ontgaat hem ook het zwakke geritsel niet, en om met de bomen van gedachten te kunnen wisselen, verweven zijn zenuwen zich met de nerven der bladeren.

Maar al gauw wordt hij zo doortrild, dat het hem haast onpasselijk maakt, hij neemt te veel op, het broeit in hem en gist, hij wordt bang, laat het bos achter zich en volgt van verre de boeren die weer terugkeren naar het dorp.

(..)

Eindelijk, thuis gekomen, zijn hoofd zwaar en vol, dooft hij zijn lamp en voor hij inslaapt telt hij, een hele tijd lang, vol welbehagen zijn beelden.

Gedwee laten zij zich herboren worden al naar zijn herinnering het wil. Het ene wekt het andere weer, en onophoudelijk voegen nieuw aangekomenen zich bij de glinsterende schare, zoals patrijzen die heel de dag zijn vervolgd en vaneen gehouden, ’s avonds, beschut voor het gevaar, elkaar zingend toeroepen bijeen te komen in de holten der voren.

Jules_Renard wikipedia

bron foto: wikipedia

Jules Renard (1864 – 1910, Frans)

Uit: Natuurlijke historietjes, vertaald door Cees Buddingh’; geïllustreerd door Peter Vos, Meulenhoff Amsterdam, 1970

Félix Valloton gaat intiem

Félix Édouard Vallotton (1865 – 1925, Zwitsers-Frans) was van oorsprong Zwitsers en kunstschilder. In 1900 liet hij zich tot Frans staatsburger naturaliseren.

Met een artikel in het Franse tijdschrift L’Art et l’Idée werd de aandacht op het werk van Vallotton gevestigd. Hij vestigde zijn naam als illustrator en houtgraveur en zou nog aan vele tijdschriften en ander publicaties meewerken. Vallotton was degene die de techniek van de houtgravure opnieuw leven ingeblazen heeft. Vallotton zou ook jaren met deze techniek blijven werken; een groot deel van zijn inkomsten kwam van zijn gravures.

Bevriend als hij was met Édouard Vuillard, Pierre Bonnard en Maurice Denis kwam Vallotton welhaast vanzelfsprekend ook in de jonge kunstenaarsgroep Les Nabis terecht. Aan de eerste tentoonstelling van de Nabis werkte Vallotton mee.

Met de uitwerking van de serie Intimités was Vallotton op de top van zijn artistieke loopbaan aangekomen.

Intimités was een indrukwekkend werk en werd bij publicatie meer gewaardeerd dan het schilderwerk van Valloton. Het werk omvat 10 houtsnedes, voornamelijk zwart met weinig, maar scherpe witte lijnen. Vallotton deed een poging om de emoties van de Parijse bourgeoisie te verbeelden. Het is een portret van de strijd tussen man en vrouw in theatrale scenes en suggestieve titels. Dat Valloton nogal cynisch was over de liefde, bleek uit deze serie. De afgebeelde vrouwen lijken oppervlakkig, berekenend, wreed, onverzadigbaar en triomferend over de man.

Bronnen: wikipedia; tumblr.austinkleon.com

felix-edouard-vallotton-intimites 5felix-edouard-vallotton-intimites 4felix-edouard-vallotton-intimites 3felix-edouard-vallotton-intimites 2felix-edouard-vallotton-intimites 1

Gavarni illustreerde het Parijse leven

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

paul garvani 3

paul garvani 5Paul Gavarni (1804 – 1866, Frans) was tekenaar en graficus en illustreerde vooral het Parijse leven van zijn tijd. Preciezer gezegd hij tekende en graveerde de eigentijdse zeden. Dat deed hij met vaste hand en met een fijn gevoel voor de verbeelding.

Gavarni werkte mee aan verschillende tijdschriften en illustreerde boeken onder andere van Balzac.

paul garvani 6

paul garvani 4

paul garvani 2In de jaren 1847 tot 1851 verbleef de Franse graficus in Londen. Daar raakte hij onder de indruk van het lompenproletariaat. Hij wijdde veel tekeningen aan de uitzichtloosheid van de armen. Na terugkeer uit Londen begon een uiterst productieve tijd. Vele series litho’s en duizenden tekeningen en aquarellen verschenen van zijn hand. Daaruit een keuze.

Odilon Redon’s obsessie: de duistere wereld van het onbestemde

odilon redon 5

odilon redon 4

Odilon Redon (1840 – 1916, Frans) mag je in één adem noemen met James Ensor (1860 – 1946, Belgisch). Dat heeft te maken met het symbolisme, dat beiden in hun kunstwerken lieten zien. Redon en Ensor schetsten hun droomwereld en vermengden bewust in hun werk de zintuigelijke prikkels. Het werk was bedoeld voor ogen, oren en het hart.

odilon redon 3

Redon zocht zijn heil in de ongebreidelde fantasie en in hallucinaties. ‘Alles komt voort’, schrijft hij, ‘uit de onderworpenheid en het onbewuste.’ De Fransman werd geobsedeerd door ‘de duistere wereld van het onbestemde’.

Ensor en Redon vertolkten in verschillende technieken (ets, litho, gravure, tekening, pastel) vreemde visoenen en dromen waarin de mens wordt vervormd. Dat riep uiteenlopende reacties op: de dichter/schrijver J.K. Huysmans bewonderde Redon: ‘hij schijnt te hebben gemediteerd over het troostrijke aforisme van Edgar Allen Poe: alle zekerheid ligt in de dromen.’

Ook dichter en criticus Stéphane Mallarmé kende het werk van de Fransman en was er enthousiast over: ‘U roert in onze stilten het gevederte van de droom en de nacht. Alles boeit mij en in de eerste plaats hetgeen voortkomt uit uw eigen dromen. De fantasie heeft diepten die overeenkomen met bepaalde zwarten, lithograaf en demon, en u weet het, Redon, ik ben jaloers op uw onderschriften.’

Uit: Meesters der prentkunst in de 20-ste eeuw – Adhémar en Cogniat, Gaade Den Haag, 1964

Fromentin strijdt in Egypte tegen de tijd en het verlies

fromentin de Nijl 6fromentin de Nijl 3Eugène Fromentin (1820-1876, Frans) was een dubbeltalent: hij schilderde en schreef. De schilderijen laten met name oosterse taferelen zien. De boeken die hij schreef waren romans en (reis)dagboeken. Er zijn lieden die beweren dat hij even perfect als Flaubert kon schrijven (Alain-Fourniers). Als Fromentin’s meesterwerk geldt Dominique dat uit 1862 dateert.

fromentin de Nijl 5fromentin de Nijl 2Hans Warren (1921-2001, Zeeuw) was een liefhebber van de reisdagboeken die Fromentin bijhield van zijn tochten in Afrika. Vooral het dagboek dat hij schreef in 1869. De Fransman was als officier van het Légion d’Honneur uitgenodigd als lid van een Frans delegatie voor de feesten bij de opening van het Suez-kanaal.

fromentin de Nijl 4Fromentin, Eugene, 1820-1876; The Banks of the NileVoyage en Égypte behoort, zeker voor iemand die zelf een hartstochtelijk dagboekschrijver is, tot de aangrijpendste journalen die er bestaan. Het toont de worsteling van de mens, de kunstenaar, tegen de tijd en zijn onherroepelijk verliezen. Fromentin, die zoveel van Afrika hield, vond Egypte prachtig. Hij werd overstelpt door indrukken, alles had hij in geschrift en in beeld willen vastleggen. Maar: ‘Het is te laat, ik ben te oud, het gaat te snel.’ Je ziet hem vechten, het notitieboekje op de knie: hoe houd ik het vast. ‘Durven’: de Nijl chocoladebruin schilderen met felblauwe reflexen, het helle groen (‘verdure éclatante’), die honderden details, een jongenslijk dat voorbijdrijft en men laat het drijven, de hebbelijkheid om op alles te schieten, op grote gieren, pelikanen, kraaien, gelukkig bijna altijd mis. Alleen een krokodil is raak, het blijkt dan ook een buffel ‘waarvan men enkel de ruggengraat zag’. Zijn diepe teleurstelling, depressie zelfs als er geen brieven van thuis komen – ze moeten zijn zoekgeraakt. De hitte maakt hem ziek, hij verveelt en ergert zich, maar wordt telkens meegesleept door de schoonheid die hem omringt en die hij, beseft hij, nooit terug zal zien. Geen schets, geen regel mogelijk.

Uit: Binnenste buiten – Hans Warren over dagboeken, Bert Bakker Amsterdam, 1989

Auguste-Jean Gaudin verbeeldde zijn ervaringen als krijgsgevangene

Auguste-Jean Gaudin (1914-1992, Frans) was schilder en graficus in de buurt van het Franse Rennes. Daar werkte hij als verkoper voordat hij in 1933 ging dienen als Zouave in Marokko (Casablanca om precies te zijn). Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Gaudin krijgsgevangene gemaakt en moest hij naar Stalag 4-c in het Duitse Sudetenland (tegenwoordig Tsjechië). Die periode zou een belangrijke invloed op de man en zijn werk hebben.

Na de oorlog werkte Gaudin vooral figuratief en sloot zijn werk aan bij kunstenaars als Buffet, Ciry en Giacometti.

jean gaudin 2

jean gaudin 4

jean gaudin 6

Tot dezelfde generatie behoort Gaudin, die in Douai arbeidt en wiens werken men te weinig te zien krijgt. Hij heeft van 1945 tot 1950, na een harde krijgsgevangenschap, een aantal geëtste of gelithografeerde prenten laten zien; tragische werken, afbeeldingen van gehangenen of door regen en onweer geteisterde met telefoonkabels doorsneden landschappen die een onheilspellend effect geven dat veel levendiger is dan de oude telefoonpalen van vroeger.

Uit: Meesters der prentkunst in de 20-ste eeuw, Adhémar en Cogniat, Gaade Den Haag, 1964

jean gaudin 1

jean gaudin 3

jean gaudin 5

Licht: ik heb zo vaak gedroomd van jou

Ik heb zo vaak gedroomd van jou

Ik heb zo vaak gedroomd van jou, / Gelopen, gepraat, geslapen met je schim / Dat er mij misschien niet meer blijft, / En toch, dan alleen schim te zijn / Met de schimmen en honderdvoud / Meer schaduw dan de schaduw / Die voortbeweegt en licht / Zal voortbewegen / Op de zonnewijzer van je leven.

Robert Desnos (1900 – 1945), Frans

bron: Gallimard, 1930; vertaling Elisabeth Leijnse

desnos, robert

bron foto: kickstarter.com

Desnos werd in 1900 geboren in Parijs, sloot zich aan bij de surrealisten en later bij de antifascisten. Was een zeer succesvol schrijver van poëzie en chansons. In 1944 werd hij opgepakt door de Gestapo en gedeporteerd, een maand na de bevrijding stierf hij van uitputting in het kamp Theresienstadt, juni 1945.

Raymond Queneau carpediemt in ‘Zazie’

Een boek als een film, nee, als een stripverhaal. Ik heb het over Zazie in de metro. Rond Zazie, die door haar moeder even losgelaten wordt in Parijs bij oom en tante, wervelen zich de gebeurtenissen. Dit alles ter lering ende vermaak. De personages zijn grotesk, inclusief de sprekende papegaai Laverdure. De humor is oorspronkelijk en verrassend. De sfeer is die van de kinderlijke onschuld, al eindigt het boek in een gevecht dat nog het meest aan Asterix en Obelix doet denken, die zich van hun Romeinen ontdoen. Dat typisch Franse dus.

Maar dan toch een passage waarin we iets gewaar worden van de kunst van schrijver Raymond Queneau:

zazie‘Waarom’, zei hij, ‘waarom zouden wij het leven niet nemen zoals het is, aangezien het kleinste kleinigheidje genoeg is om ons ervan te beroven? Ontstaan, bloeien, verwelken, vergaan, het komt allemaal voort uit het kleinste kleinigheidje. Wie zou de slagen van het noodlot en de vernederingen van een schone carrière, de oplichterijen van de kruideniers, de prijzen van de slagers, het water van de melkboeren, het slechte humeur van de familieleden, de woede van de leraren, het gescheld van de adjudanten, de verdorvenheid van de bezitters, het geweeklaag van de bezetenen, de stilte van de onmetelijke ruimten, de lucht van bloemkool of de aandoenlijkheid van kermispaardjes verdragen, als hij niet wist dat het verraderlijke en woekerende gedrag van enkele nietige cellen of de baan van een kogel, door een onverantwoorde anonymus ongewild uitgestippeld, al deze zorgen onverhoeds in de blauwe lucht kan doen opgaan.’

Raymond Queneau (1903 – 1976) Frans

Uit: Zazie in de metro, Bezige Bij Amsterdam, 2004; vertaling Jenny Tuin

Hoe de politieke spotprent ooit begon

Bath racespolitieke prent rowlandson 2In menige krant en menig tijdschrift met een mening, mengde de politiek cartoonist zich in het debat. We kennen Opland, Jordaan, Bertram, Gorilla en Oppenheimer. Sinds de politiek tekenaar zich in het debat rond de Islam mengde, weten we dat tekeningen ook tot levensbedreigende situaties kunnen leiden en zelfs tot de dood.

politieke prent gilray 1politieke prent gilray 2

Er was een tijd waarin dat politiek tekenen begon. Hoewel het op de korrel nemen van de heersende macht (denk ook aan de nar aan het hof van de koning) waarschijnlijk zo oud is als de weg naar Rome, hangen we aan het begin van de politieke spotprent een tijd en een aantal namen. Pieter Steinz (1963 – 2016) zocht het al eens uit en deed daarvan verslag in zijn onvolprezen naslagwerk Made in Europa.

Twee Britse koffiehuis-habitués, de karikaturist Thomas Rowlandson en de etser James Gilray gelden als de grondleggers van de politieke spotprent, die in de late 18-de eeuw als kunstvorm opkwam. Als kroon op hun soms scabreuze werk werden ze door de gekroonde hoofden van hun vaderland gepaaid en vervolgd, iets wat ook het lot was van hun Frans evenknie Honoré Daumier (1808 – 1879).

politieke prent daumier 1politieke prent daumier 2Daumier beperkte zich niet tot de hoogste bomen; veel van zijn karikaturen treffen de bourgeoisie, advocaten en rechters, kleine krabbelaars in de politiek. Hij beperkte zich ook niet tot papier; in het Musée d’Orsay in Parijs zijn de kleiparodieën van zijn hand te zien die het grote voorbeeld moeten zijn geweest voor de makers  van de satirische poppenserie Spitting Image, die tussen 1984 en 1996 op de Britse tv te zien was.

politieke prent hahn 1politieke prent hahn 2

Belangrijk voor de verbreiding van de spotprent waren de onafhankelijke kranten en tijdschriften waarin maatschappijkritiek kon worden geleverd: in Frankrijk La Caricature en Le Charivari; in Engeland Punch (bedacht in 1834 het woord cartoon) en in Nederland De Notenkraker, een bijlage van dagblad Het Volk met cartoons van Albert Hahn, en De Groene Amsterdammer.

Uit: Made in Europe – Pieter Steinz, Nieuw Amsterdam Amsterdam, 2014