Uit het leven van een orthodox joods meisje in verzet

Ik las Vreugde der wet van Pearl Abraham (1960, Jerusalem, Israël). Het is het verhaal van een orthodox joods meisje dat in de VS opgroeit en zich gedurende het verhaal tracht te ontworstelen van haar knellende banden met ouders en de joodse gemeenschap. “Het gaat niet om de hoofddoek of om een radio of om zomaar iets wat ik wil. Dat zijn dingen die het niet waard zijn om voor te vechten. Ik wil nergens voor vechten. Ik wil gewoon zijn en doen, zonder dat iemand me er toestemming voor geeft,’ zegt ze over wat haar benauwd.

Het is een boeiende gang door een woud van regels, wetten, normen en waarden waarmee deze jonge vrouw van doen heeft. Het is duidelijk dat ze niet in dat benauwende wereld gaat passen. Dat leidt tot de volgende conclusie van het verhaal:

Toen God de zon en de maan schiep, waren ze hetzelfde. De maan zei: Een van ons moet de grootste zijn. God stemde toe en maakte de maan kleiner tot ze nog geen achtste van de zon was. De maan verstopte zich de hele dag en kwam alleen ’s nachts te voorschijn. Om het goed te maken gaf God haar de sterren.

‘Maar de maan schaamt zich nog altijd, tot op de dag van vandaag,’ zegt de vader. ‘Ze houdt er niet van als ze bekeken wordt, en als je lang naar haar tuurt, ga je ’s nachts muren beklimmen.’

Ik kijk naar de maan, die boven het raam van mijn slaapkamer hangt, en verlang ernaar muren te beklimmen. Buiten is het blauwdonker en de maan heeft een neus en ogen. Ik fluister tegen haar. Ik vraag me af hoe hoog ik zal klimmen voordat ik val.

Uit: Vreugde der wet, Meulenhoff Amsterdam, 1996; vertaling Else Hoog

pearl_abraham, .combron foto: pearlabraham.com

Pearl Abraham (1960, Jerusalem, Israël)

Ivan Klíma en de eeuwenoude simpelheid van de profeet

Ik had er nooit aan getwijfeld dat alle profeten een flinke dosis dwaasheid in zich moeten hebben gehad. Alleen al omdat een normaal mens zich op voorwerpen richt en een profeet op visioenen.

Soms gebeurt het echter dat een profeet de massa met zich meekrijgt, waarna die zich dan voor enkele ogenblikken aan zijn visioenen vergaapt. En omdat een normaal mens zich onder andere daardoor van een dwaas onderscheidt dat hij ook iets wil realiseren, begint de massa zo’n visioen te verwezenlijken. Uiteraard eindigt alles weer met een terugkeer naar de wereld van de dingen, en wel met een nog hartstochtelijker idolisering  van die dingen en ten slotte zelfs met steniging van de profeten.

Dat is de eeuwige kringloop, de strijd tussen het stoffelijke en geestelijke, tussen het aards op dingen gericht zijn en dromerige simpelheid, tussen het verlangen om dingen te bezitten en om een verzoening tot stand te brengen met wat bovenmenselijk is.

Mij ligt die eeuwenoude simpelheid van profeten na aan het hart. Ik sta daarachter, ook al weet ik dat profeten veroordeeld zijn tot spot, smaad en steeds hernieuwd gemis aan begrip. Toch waren zij het die al in het verste verleden begrepen hebben wat tegenwoordig ook minder helderzienden beginnen door te krijgen, namelijk dat het waanzinnige verlangen om dingen te bezitten en de wereld te bedwingen, in plaats dat men zichzelf bedwingt, de mens steeds verder afbrengt van de levensbronnen.

Uit: Praagse ochtenden, Wereldbibliotheek Amsterdam, 1990; vertaling Kees Mercks

klima, ivan, irishtimes.combron foto: irishtimes.com

Ivan Klíma (1931, Praag, Tsjechië)

Overdenking: Hier! Nu! Veel! Lekker!

De mensen vergissen zich omdat ze hun comfort, hun gemak gelijkstellen met vrijheid. Ze denken dat ze de maximale vrijheid hebben bereikt als ze in ieder opzicht op hun wenken bediend worden. Als ze de nationaliteit  van Luilekkerland hebben veroverd. Dat is, kort gezegd, het succes van wat we in de loop van deze praktijk het consumentisme zijn gaan noemen. Luilekkerland is de bakermat van het consumentisme, maar niet van de vrijheid.

(..)

De grote mediacorporaties, Disney, Time-Warner, serveren ons ieder etmaal, alle dagen van het jaar, het fastfood van onze verbeelding. Daardoor koesteren we de illusie dat we vrij zijn, vrijer dan wie dan ook in de geschiedenis. Maar in werkelijkheid worden onze vaardigheden van lichaam en geest meer dan ooit bepaald door de producenten voor de vrije markt.

(..)

De consument is een onderdaan, die steeds meer kan kopen waarover hij met steeds minder verstand steeds minder te zeggen heeft. Hij is de paradoxale gevangene, op de vrije markt ingesloten door pakhuizen vol vrijheidsproducten. Niet langer geldt daar de eenvoudige formule dat cultuur de macht volgt. De macht komt voort uit de cultuur die doelbewust gestuurd wordt. De individuele vrijheid is de vrijheid zoals de gemondialiseerde consument zich die laat definiëren.

(..)

De geïndividualiseerde, ook in absolute zin, is iemand die met de continuïteit geen rekening houdt. Zijn levensinstelling schrijft hem voor op het moment zelf toe te slaan. Dat beschouwt hij als de vervulling van zijn vrijheid. Zijn levensprogramma kan worden samengevat in vier woorden: Hier! Nu! Veel! Lekker! Dat is voor de markt nauwkeurig het programma voor de ideale consument. Daar wordt de vrijheid van deze geïndividualiseerde beschouwd als een product in duizend verschillende verpakkingen. In werkelijkheid is daar het toppunt van maakbaarheid bereikt: de maakbare vrijheid. De uiterste vervulling van een commercieel conformisme.

Henk-Hofland-bob bronshof

Henk J.A. Hofland, foto: Bob Bronshoff

Aldus dominee H.J.A. Hofland

Uit: Bemande essays, Bezige Bij Amsterdam, 2011