De vogels van Jan Mankes

mankes, vogels6mankes, vogels8mankes, vogels2mankes, vogels4‘Mankes was niet zo goed in figuren, vooral niet in de menselijke, en daarom hield hij zijn voorstellingen plat, schilderde hij de dingen frontaal. Om er leven in te krijgen sloeg hij aan het ‘puimen’: een techniek waarbij de olieverf in dunne laagjes werd aangebracht en met een puimsteen weer werd afgeschuurd. Zo kregen de werken hun dromerige karakter.’, aldus Stefan Kuiper in De Volkskrant van 16 april jl.

Juist die dromerigheid maakt zijn werk bijzonder en uniek, vind ik. Jan Mankes (1889-1920, Meppel) was vooral graficus. Hij kreeg zijn opleiding aan glasschilderfabriek in Delft en volgde daarna avondlessen aan de Haagse academie. Hij schilderde dieren, stillevens, landschappen en portretten. Dat deed hij doorgaans in vlakke, gedempte kleuren waarbij hij ‘puimde’.

Mankes werd niet oud maar was productief. Wat talrijk restte was zijn grafisch werk, vooral de houtsneden. De vele vogels die hij tekende, etste, schilderde zijn vooral door de dromerige stijl een lust voor het oog.

Mankes, vogels1mankes, vogels3mankes, vogels5mankes, vogels7

Landschap en herinnering: het land van de woudgids

bielowieza

Oerbos Bielowieza in Polen/Litouwen; bron foto: wikipedia.org

‘Landschappen zijn cultuur voor ze natuur zijn: constructies van de verbeelding, geprojecteerd op bos, water en rots.’ Dat is wat Simon Schama in zijn boek Landschap en herinnering vooral betoogt. Het is een boek dat bol staat van wetenswaardigheden. In elke alinea feiten en weetjes. Maar vooral boeiend en aansprekend. In het eerste deel gaat het over bos. Het oerbos Bielowieza in Polen/Litouwen om preciezer te zijn. We krijgen een korte blik op een roerige geschiedenis en leren waarom dat bos zo belangrijk is voor (veel) bewoners. Het belang van de bizon, het eland en de wolf. Dat het bos geëerd werd met een lang gedicht geschreven door Adam Mickiewicz. En dat uitgerekend top-nazi Hermann Göring er veel aan gelegen was het bos te behouden (vanwege de mogelijkheid om te jagen). Kortom, Schama trekt je met gemak het verhaal en de talloze neven-verhalen in. Het is een adembenemende trip langs allerlei wetenschappelijke en culturele disciplines. Je krijgt er rode ogen van… Hoe diep het bos in de ziel van sommige mensen is verankerd leert het volgende:

bielowieza, bizonDe bizon in Bielowieza; bron foto: wildpoland.com

De dag daarvoor had de woudgids, Wlodek, wiens verrassend blauwe ogen glimlachten in een gezicht met de kleur van boombast, ons zijn landschapsherinneringen verteld: aan het bosgebied ten oosten van Minsk waar hij was opgegroeid; aan het grensgebied van Hongarije waar hij was opgepakt door de Sovjet-troepen toen hij vluchtte voor het débacle van 1939; aan de Arctische goelag waar hij vrienden zag sterven van honger en kou, een gevangene met 40 graden koorts die zes uur met zijn voeten in een emmer met ijswater moest zitten als straf voor ‘lijntrekken’; het dorre landschap van Noord-Iran waar hij doorheen sjokte met de rest van het ‘Anders’-leger van Polen, vrijgelaten toen Hitler Stalin aanviel, onderweg naar het door de Britten bezette Irak; het tropische landschap van de Afrikaanse kust waar hij malaria kreeg op weg naar Durban en de troepenschepen; de golvende weiden van Essex waar hij als piloot werd getraind voor de Poolse luchtmacht van ballingen; de uitgebrande resten van Duitse steden waar hij chocoladerepen naar kleine kinderen gooide; de wanhopige vrouwen die hij en zijn makkers ‘Dutch’ noemden wanneer ze een nacht illegale verbroedering wilden.

En al die tijd had hij vastgehouden aan zijn herinneringen aan de Litouwse wouden alsof ze de parachutekoorden van zijn identiteit waren. Hij had zich de zware geur van de bizon herinnerd en de naar zoete amandelen smakende wodka van bizongras. ‘Ik geef niets om de staat,’ zei hij toen ik hem vroeg naar de Grote Overstap van communisme naar democratie. ‘Dit is mijn staat,’ glimlachte hij met een luchtig gebaar naar de bomen, ‘de natuur, snapt u: de natuurstaat.’

Uit: Landschap en herinnering – Simon Schama, Olympus Amsterdam, 2007; vertaling Karina van Santen, Martine Vosmaer

Landschap en herinnering: het kathedraal-bos

Caspar_David_Friedrich_-_The_Cross_in_the_Mountains, wikipedia commons

Het kruis in de bergen van Caspar David Friedrichs (circa 1811)

De evolutie van Noordeuropese boomaanbidding via de chistelijke iconografie van de levensboom en het houten kruis tot aan beelden als Caspar David Friedrichs (1798-1840, Dresden, Duitsland) uitgesproken associatie tussen de altijdgroene spar en de architectuur van de wederopstanding (zie illustratie) kan esoterisch lijken. Maar in werkelijkheid leidt zij rechtstreeks naar het wezen van onze diepste verlangens: de hunkering om in de natuur troost te vinden voor onze sterfelijkheid. Daarom vinden we groepjes bomen, met hun jaarlijkse belofte van de ontwakende lente, een passend decor voor ons stoffelijk overschot. Het mysterie achter deze gemeenplaats blijkt veel te zeggen over de intiemste relatie tussen natuurlijke vorm en menselijk ontwerp.

Uit: Landschap en herinnering – Simon Schama, Olympus Amsterdam, 2007; vertaling Karina van Santen en Martine Vosmaer

Frances Hodgkins schilderde beweeglijke stillevens

Frances Hodgkins (1869-1947, Dunedin, Nieuw-Zeeland) is 1 van Nieuw-Zeeland’s meest vermaarde kunstschilders. In de jaren 30 en 40 behoorde ze tot de Britse avantgarde, nadat ze in 1901 naar Europa emigreerde. Hodgkins schilderde portretten, landschappen en stillevens. Naast schilderen, ontwierp ze ook textiel.

Haar meest kenmerkende werk bestaat uit stillevens die een plek krijgen in een landschap. Centraal in het schilderij staan tafels met daarop gerangschikte spulletjes zoals vazen, tafelkleden, bloemen, fruitschalen of (zee)dieren.  Daar rondom heen de landschappen. In de beginperiode duidelijk herkenbaar. In de latere jaren worden de gecombineerde werken meer abstract. Niet altijd zijn de vormen duidelijk. Wie naar het werk van de Nieuw-Zeelandse kijkt ziet beweeglijkheid. Soms lijken de voorwerpen in de ruimte rond te zweven. Wel rond een soort middelpunt waardoor de werken sterk de indruk wekken rond te draaien. Kleurgebruik en schildertechniek laten een duidelijk eigen en uniek handschrift zien. Dat eigen handschrift werd in Groot-Brittannië wel gewaardeerd, ook in de kringen waarin Hodgkins zich begaf (waarin zich ook beeldhouwer Henry Moore bewoog). Het leidde ertoe dat Hodgkins in 1940 GB mocht vertegenwoordigen op de Biënnale in Venetië.

Hodgkins overleed in 1947 in een psychiatrisch hospitaal in Dorset. Haar as werd naar Nieuw-Zeeland verscheept waar het werd bijgezet in het familie-graf, dat ten noorden van Wellington ligt.

Frances Hodgkins, 7Frances Hodgkins, 1Frances Hodgkins, 2Broken Tractor 1942 by Frances Hodgkins 1869-1947Frances Hodgkins, 6

David Schnell’s werk zuigt je het schilderij in

David-Schnell 2David-Schnell 4David-Schnell 6Perspectief in een nieuw perspectief. Kunstenaar David Schnell (1971, Leipzig, Duitsland) heeft het perspectief in de Renaissance bestudeert en de weerslag van zijn bevindingen vind je in zijn huidige werk. Het oog van de toeschouwer wordt het schilderij ingetrokken, op zoek naar het verdwijnpunt.

Afstand nemen en je weer onderdompelen in zijn werk. Een fysieke gebeurtenis die wel iets vergt van de toeschouwer. Zelf zegt hij dat hij aan meerdere schilderijen tegelijk werkt en schilderijen omkeert, om rust en afstand te nemen.

Zijn schilderijen doen erg aan landschappen denken. Je vermoedt plassen, bomen, struiken. Ga je dichter op het schilderij, dan zie je grafische vormen. Dat maakt het werk zowel figuratief als abstract. Een wonderlijke wereld, die van David Schnell, met een wonderlijke werking op het gestel van de toeschouwer. Binnenkort te zien in het Drents Museum in Assen (2020, 19 januari tot en met 3mei).

David-Schnell 7David-Schnell 1David-Schnell 5

William Degouve de Nuncques schilderde de mysterieuze stilte in het landschap

DeGouve_deNunquesW_1DeGouve_deNunquesW_3

Het oeuvre van William Degouve de Nuncques (1867-1935, Belgisch) is een zeldzame combinatie van impressionisme en  symbolisme. Waar sommige schilderijen impressionistische landschappen zijn met een symbolistische lading door hun statische en tijdloze karakter, zijn andere werken meer sprookjestaferelen met een impressionistische kleurenmengeling.

Afgezien van enkele maanden tekenacademie is Degouve de Nuncques als schilder vrijwel autodidact. In de jaren ’80 woonde hij onder een dak met de belangrijke Nederlandse symbolist Jan Toorop, die hem aanwijzingen gaf. Hij verkeerde in de symbolistisch-literaire kringen van ‘La Jeune Belgique’.

Degouve de Nuncques onderging invloed van Jan Toorop en H. De Groux (symbolistisch) en werd in Parijs aangemoedigd door Puvis de Chavannes en M. Denis. Hij had talrijke vrienden in de symbolistische literaire kringen. Kenmerkend voor zijn schilderijen uit de jaren 1890 is de heldere penseelvoering met impressionistische echo’s die tegelijkertijd symbolistische kunstopvattingen oproept.

Van 1900-1902 verbleef hij op Mallorca waar hij zonovergoten landschappen schilderde. Naast diverse symbolistische werken uitgevoerd in donkere kleuren telt zijn oeuvre ook talrijke landschappen van een meer ongedwongen karakter.

bron: studio2000.nl

DeGouve_deNunquesW_4DeGouve_deNunquesW_6

Ilmari Aalto vond de basis van het schilderen

aalto 2

aalto 4

aalto 6De Finse kunstenaar Ilmari Aalto (1891 – 1934) maakte stillevens, schilderde landschappen en portretten. In eerste instantie deed hij dat als lid van de groep Sallinen, genoemd naar de kunstenaar Tyko Sallinen. Na kennismaking met het werk van Edvard Munch en dat van de groep Der Blaue Reiter, werd zijn werk beïnvloed door stromingen als expressionisme en kubisme.

Werd zijn vroegere werk vooral gekenmerkt door een wat grijzig palet, in zijn latere werk zien we meer kleur, scherpere contouren, niet-gemengde kleuren en een steviger gebruik van de kwast.

Aalto vond zijn inspiratie dicht bij huis. Het landschap van Töölö en Suursaari, de stillevens in zijn atelier en de portretten van vrienden maakten een belangrijk deel van zijn werk uit.

Van Aalto is bekend dat hij vermoedelijk veel van zijn ouder werk vernietigde. De Fin stierf jong (43 jaar).

aalto 1

aalto 5

Oswald Achenbach schilderde het licht en Zuid-Italië

Achenbach-Oswald-2

Achenbach-Oswald-4

Achenbach-Oswald-6

Oswald Achenbach (1827 – 1905, Duits) was landschapsschilder, geboren in Düsseldorf, volgde zijn opleiding aan de kunstacademie en bij zijn broer Andreas, die ook schilderde. Ter verdieping van zijn natuurstudies maakte hij een reis door Tirol en Italië. Oswald werd vooral bekend door zijn bonte genrestukken en zijn Zuid-Italiaanse landschappen met opvallende lichteffecten.

Achenbach-Oswald-1

Achenbach-Oswald-3