Jorge Amado: ‘vervloekte cacao’

jorge-amado, thekitchensisters.combron foto: kitchensisters.org

De Braziliaan Jorge Amado (1912-2001, Itabuna, Brazilië) schreef veel en vaak over de streek waar hij vandaan kwam. Zelf was hij zoon van een plantage-eigenaar. Van nabij maakte hij het lot van de plantage-arbeiders mee. Het uitputtende werk in de verzengende hitte, de uitbuiting, de ontslagdreiging, de liefdesavonturen, de uitstapjes naar het bordeel, de enkele feestdagen waarnaar met veel ongeduld werd uitgekeken. Een leven dat in schril contrast stond met dat van de grootgrondbezitter (de kolonel). Amado maakte de bewustwording van de arbeiders mee en het ontdekken van de realiteit van de klassenstrijd. Dat was zijn drijfveer om erover te schrijven. Een voorbeeld van zijn werk uit de roman Cacao plantage:

Een simpele geschiedenis uit het Zuiden van Bahia. Ze waren lang geleden uit Ceara gekomen. De man was pachter van kolonel (=grootgrondbezitter) Henrique Silva in Palestina geworden. Een interessant type arbeider, de pachter. De grootgrondbezitter sluit met een gezinshoofd een contract voor het ontginnen van een stuk oerwoud en het aanleggen van een plantage op het terrein. De pachter is heer van het terrein gedurende de twee of drie jaar van het contract. Hij plant maniok en groenten en leeft daarvan. En aan het eind van het contract betaalt de eigenaar hem 500 tot 800 reis (=de Braziliaanse munteenheid) voor elke cacaoboom.

Osvaldo, de man van Sinhá Margarida, had zo’n contract afgesloten met kolonel Henrique Silva. Toen de termijn afgelopen was, probeerde hij zijn geld te krijgen. De kolonel betaalde niet. Hij ging wel drie keer naar Ilhéus om zich bij de autoriteiten te beklagen. De laatste keer antwoordde de commissaris: ‘Dat lijken wel vrouwenruzies. Regel dat als een man.’

Osvaldo ging terug naar huis en ’s avonds doodde hij de kolonel met messteken. De openbare aanklager hield een fraai betoog waarin hij de bijbel citeerde en verzen declameerde. De advocaat van de verdediging (die niet betaald werd) deed geen enkele moeite. De jury die uit grootgrondbezitters was samengesteld, veroordeelde de beklaagde tot 18 jaar, om een voorbeeld te stellen. Zijn vrouw en kinderen kwamen hem in de gevangenis opzoeken. Hij huilde voor de eerste keer in zijn leven. En vervloekte de cacao.

Uit: Cacao plantage, Wereldvenster Baarn, 1978; vertaling Bertus Dijk

Jorge Amado (1912-2201, Itabuna, Brazilië)

Bijna iedere dag muziek: Erik Satie

Erik Satie (1866-1925, Honfleur, Frankrijk) was componist en pianist. Zijn (piano)muziek is uniek en tijdloos. Satie leidde het leven van een bohemien en was een buitenstaander. Het was een ideeën-man, althans dat was mijn indruk nadat ik het museum (in Honfleur) in zijn geboortehuis had bezocht.

Satie liet daar zien wat hij allemaal op zijn kerfstok had: muziek, gedichten, mechanische piano’s, peren en appels. Een man met vele talenten en vele wegen die hij bewandelde. Satie was van goede komaf, maar leefde in armoe. Hij verdiende zijn brood als bar-pianist.

Satie werd in zijn tijd onderschat. Hij werd gezien als kolderieke zonderling en provocateur. Tijdens zijn leven kwam hij in contact met de componisten Ravel, Debussy, Milhaud, Varèse en Poulenc. Maar ook een componist als John Cage is door hem beïnvloed. Satie was een modernist in de muziek, iemand die nieuwe wegen zocht en vond.

Satie componeerde zijn muziek als maakte hij gebruik van een bouwdoos. Hij gebruikte geprefabriceerde elementen (vanwege een gebrekkige theoretische kennis), onafhankelijk van melodie, ritme en harmonie. Zonder vaste reeks, inwisselbaar en herhaalbaar, konden deze elementen op verschillende toonhoogten aaneen geregen worden. Repetitief en daarmee zette Satie de toon voor de minimal music, die daarna volgde.

Satie componeerde orkestwerken, missen, muziektheater (opera, operette en ballet), schreef toneel, vocale muziek, kamermuziek, filmmuziek en werken voor piano. Die laatste categorie is met name bekend geworden (in Nld) door Reinbert de Leeuw. Satie was een genie met alle gevolgen van dien. Miskend in zijn tijd en daarna van enorme invloed op de muziek. Een ode dus!

 

Carlos Drummond de Andrade beschrijft een oude man

Estátua de Carlos Drummond de Andrade ganha novos óculos

Lassers bezig met het standbeeld van Carlos Drummond de Andrade in Rio de Janeiro. Bron foto: agenciabrasil.ebc.com.br

Uit: Gesprek tussen een oude man en een kind

De man was een jaar of zestig, zeventig. Op zijn rood, doorploegd gelaat lag een dunne witte snor die klaarblijkelijk geen onderwerp van speciale zorg was. Zijn ogen vormden het echt lijdende deel van zijn gelaat; daar concentreerde zich de hele uitdrukking van zijn fysionomie. De elkaar kruisende rimpels langs zijn vermoeide oogleden gaven een indruk van wijsheid. Zijn droevige ogen, van een bijzondere droefheid, die verstoken leken van contact met de mensheid waar hij toch zeker toe behoorde, stonden in een landschap van ruïnes. Het waren ogen zoals je ze ziet bij mensen voor wie maar een klein puntje werkelijk van belang lijkt; al het andere gaat in duisternis ten onder en wordt niet waargenomen.

De kleren aan zijn meer dan een halve eeuw oude lijf waren sober en verraadden een kleine huiseigenaar uit een van de buitenwijken (misschien een gewezen ambtenaar?). Zijn kleurloze wollen pak was getailleerd en bestond uit een ruim bemeten jas en een nauwe pantalon. De zwarte das was meer onhandig dan slordig geknoopt. In het binnenste van zijn vest, waaruit een zware ketting hing, zou vast een gouden horloge, goud als herinnering aan vroeger tijden, tikken. Ook zijn hoed was zwart, van een zwart dat door geniepige infiltratie van stof doffer geworden was en dat daardoor verhaalde van dat soort huizen waarvan alle bewoners oud zijn. Oudjes die zich bij het stof neerleggen, die het niet van hun meubels of hoeden verwijderen omdat het niet meer de moeite waard is.

Carlos Drummond de Andrade (1902 – 1987, Braziliaans)

Ezra Pound: verbond

Verbond

Ik sluit een verbond met je, Walt Whitman – / Ik heb je nu lang genoeg verfoeid. / Ik kom tot je als een volwassen kind / Dat een eigenzinnige vader heeft gehad; / Ik ben nu oud genoeg om vriendschap met je te sluiten. / Jij hebt het nieuwe hout gekapt, / Het is nu tijd om te kerven. / Wij zijn één van wortel en sap – / Laten we ons met elkaar verstaan.

ezra-pound, poetry foundationbron foto: poetryfoundation.org

Ezra Pound (1885 – 1972, USA)

Uit: Selected poems 1908 – 1959, Faber and Faber Londen, 1968; vertaling Ko Kooman

Balke pioniert met moderne kunst

peder-balke-1

peder-balke-2

peder-balke-3

Peder Balke (1804 – 1887) Noors kunstschilder. Hij was bekend om zijn schilderijen van het Noorse landschap en gaf het een dramatisch en romantisch aanzicht.

Peder Balke maakt schilderijen die het Noord-Noorse landschap en de zee tot onderwerp hadden. De werken doen ongewoon en uniek aan, vergelijkbaar met het werk van Brits (bijna) tijdgenoot William Turner. Na een reis in 1832 naar de Noordkaap, zou dit indrukwekkende landschap een duidelijk stempel drukken op de rest van Balkes loopbaan. De Noor was er diep van onder de indruk.

Een reden waarom Balke van belang is, heeft te maken met de inzet van de technieken, die hij gebruikte: borstelen, nat-op-nat verven en direct in de verf krassen. Het maakte van Balke een voorloper van het moderne schilderen.

In 1847 verkocht hij 28 olieverfschetsen van het Noorse kustlandschap aan koning Lodewijk Filips I van Frankrijk voor Versailles. Vanwege het uitbreken van de Februarirevolutie in 1848 moest hij terugkeren naar Noorwegen zonder in staat te zijn de schetsen uit te werken tot grote schilderijen. De schetsen bleven in Frankrijk achter, maar werden aan het einde van de 20e eeuw gerestaureerd en zijn vanaf 2001 tentoongesteld in de Richelieu-vleugel van het museum het Louvre te Parijs.

peder-balke-4

Northern Lights, 1870s

peder-balke-6

Leopold Lugones: noodlot

Leopoldo Lugones Argüello (1874 – 1938) Argentijns schrijver, dichter en journalist. Zijn kleinkind Pedro Lugones is een bekend voetballer.

leopoldo-lugonesLugones is een omstreden figuur in de Latijns-Amerikaanse literatuur. Hij behoort tot de Modernisten, maar er is in zijn werk ook veel Symbolisme terug te vinden. Zijn maatschappelijke loopbaan en keuzes maakten hem omstreden. Begonnen als journalist werd hij polemist en een veelgevraagd spreker. Van socialist veranderde hij in een conservatief en later sloot hij zich zelfs aan bij de fascisten. Wanhopig en gedesillusioneerd pleegde hij in 1938 zelfmoord door het innemen van een cocktail gemaakt van whiskey en cyanide. Volgens de officiële lezing was politieke frustratie een belangrijk motief voor zijn zelfmoord. Andere (hedendaagse) bronnen reppen ook van een geheime relatie met een studente. Die verhouding werd ontdekt en viel slecht in zijn eigen gezin. Zijn zoon verbood de liefdesrelatie. Leopoldo raakte depressief en dat zou een andere reden voor de zelfmoord zijn geweest.

Noodlot

Ik wilde je niet zien en vroeg / de liefde: maak me blind als jij. / Ineens verdween mijn zicht; toch bleef / jouw beeld een schaduw aan mijn zij.

Ik had genoeg van jouw gemaal / en wilde daarom niets meer horen / Alles werd stil; alleen jouw stem / kwam keer op keer mijn rust verstoren.

Mijn reuk, mijn smaak, ze gingen heen, / bezweken onder hun verdriet. / Jouw geur en mijn verbittering: die uit te wissen lukte niet.

Dat niets me nog zou kunnen deren, / het was gemakkelijk gevraagd: / mijn leven wordt uitsluitend nog / door lijden en verdriet geschraagd.

Wat kan ik het ten slotte vragen / om rust te vinden in het gemoed? / Alleen vergetelheid en dood, / een kist door niemand ooit begroet.

Maar dan ineens is er die twijfel / bij deze dodelijke pijn: / en als de ziel de wond eens was / en die onsterfelijk blijkt te zijn?

Uit: De dichter is een kleine God, Barber van de Pol en Maarten Steenmeijer, Atheneum, Polak en Van Gennep, Amsterdam, 2010