Dr. Faust: ‘lever je ziel in voor een beter leven’

goethe, petra-waszak.com

Goethe. bron foto: petra-waszak.com

Vast wel eens van gehoord: Dokter Faust. De grote germaanse Goethe (1749-1832, Frankfurt am Main, Dld) schreef het verhaal in twee delen en het werd zijn belangrijkste werk. Faust zelf dook al eerder op in een boek: Historia von D. Johann Fausten, geschreven door Johann Spies in 1587.

Faust is het verhaal van een naar kennis strevende dokter en zijn gewiekste tegenstander, de duivel en zieltjeswinnende Mephisto. In ruil voor zijn ziel, kan Faust voor een beter leven gaan. Faust is de belichaming naar dat verlangen naar een beter leven. Faust moet kiezen tussen de kracht van het geloof en de zekerheid van wetenschappelijke inzichten; tussen egocentrische zelfverwezenlijking en maatschappelijke erkenning;  tussen een kuis bid en werk en erotisch hedonisme. Iets van alle tijden? Iets typisch Duits?

Schrijver Harry Mulisch vond van wel. Of een faustiaans duivelspact in Nederland denkbaar was, antwoordde hij ooit: ‘Je ziel ruilen tegen artistieke scheppingskracht? Hier? Onmogelijk! Je ziel ruilen tegen bloembollen of kaas – oké! Maar dan wel met een bonnetje.’

mann, thomas; newyorker.comThomas Mann. bron foto: newyorker.com

Faust is vooral het verlangen naar een beter leven; de vrijheid van het scheppen tegenover de dictatuur van het materiaal en de creativiteit daartussen (als het om de kunsten gaat, zoals in Doctor Faustus, de andere grote Duitse roman, van Thomas Mann). In die laatste roman gaat het over de muzikant Adrian Leverkühn, die zijn ziel kan ruilen tegen kunstzinnige genialiteit. Mann’s Doctor Faustus is vooral een zoektocht naar de zin van het scheppen van kunst.

Faust is van enorme betekenis in de kunst en met name in de literatuur. Marlowe, Boelgakov, Zappa; een rockopera en een musical; popmuziek en klassieke muziek. Veel kunstenaars en disciplines hebben zich erover gebogen. Nog altijd spreekt Dokter Faust ons aan. Waarmee we kunnen concluderen dat Faust een algemeen menselijk motief is, van alle tijden en al in 16-de eeuw voor het eerst verwoordt.

bron: Gute Nacht, Freunde – Christoph Buchwald, Cossee Amsterdam, 2016

Don Quichot en de menselijke maat

don-quixote, dali

Salvador Dali’s impressie van Don Quichot en zijn strijd tegen de windmolens

Don Quichot wil een held zijn, maar de wereld waarin hij zijn heldendom wil bewijzen bestaat niet, dus verzint hij die, hetzij doelbewust of als gevolg van zijn krankzinnigheid. Juist dit grijze gebied maakt het boek van Cervantes zo fascinerend: de mate waarin Quichot het slachtoffer of de schepper van zijn waanideeën is.

Aan het woord is de Schotse hispanologe Miranda France (1966, Colchester, UK). Ik lees van haar hand het boek De waanideeën van Don Quichot. Het is een onderzoek naar wat de roman van Cervantes leert over de Spaanse volksaard. En dat anno 1999, het jaar waarin France terugkeert naar Spanje, nadat ze 10 jaar eerder studeerde in Madrid. In dat boeiende verslag zet de schrijfster het verhaal over Don Quichot af tegen wat ze ervaart, ondervindt temidden van de Spanjaarden.

Waarom Don Quichot? Omdat het boek, dat stamt uit begin 17-de eeuw, enorme indruk heeft gemaakt op veel auteurs die volgden. Daaronder Nabokov. Die zegt over het Spaanse meesterwerk: ‘Een verhandeling over hoe dingen en levens betekenis krijgen.’ Maar ook het volgende: ‘Het is een fantastisch boek vanwege de samenzwering tussen de held en zijn lezers, waar de schrijver buiten wordt gehouden en die zelfs diens oorspronkelijk plan saboteert.’

In wezen is Don Quichot het verhaal over een verwarde, oudere man, geschreven door een al net zo verwarde, oudere man. En toch is dat niet alles. Thomas Mann was fan. Gustave Flaubert zei dat de ridderroman inspireerde tot het schrijven van Madame Bovary. De kern dan maar?

Net zoals het nog nooit vertoond psychologisch realisme in de roman zijn stempel op de grote 19-de eeuwse schrijvers heeft gedrukt, duiken de foefjes en trucs in het verhaal in de postmoderne romans van de 20-ste eeuw op. Don Quichot en Sancho realiseren zich bijvoorbeeld dat ze personages in een roman van Cervantes zijn.

(..)

Don Quichot is niet alleen maar een man die knettergek wordt door het lezen van boeken over ridders, maar hij heeft werkelijk psychologische diepgang. Hij is vriendelijk, intelligent en voorkomend, maar hij is ook ijdel, pretentieus en verblind. Hij sukkelt met zijn darmen en hij voelt overal pijntjes als hij in de openlucht slaapt. Zijn motieven zijn uitgesproken vaag. Anders dan de fictieve personages die hem voor zijn gegaan, heeft Don Quichot grote twijfels over wat hij aan het doen is. Hij is de eerste moderne held, de eerste echte menselijke held en geen geïdealiseerd personage. En aangezien de menselijke maat zoveel complexer is, zoveel ontroerender, wordt hij ook veel indrukwekkender.

Uit: De waanideeën van Don Quichot – Miranda France, Atlas Amsterdam, 2006; vertaling Ankie Klootwijk

don-quixote, picasso

Gemaakt door Pablo Picasso