Een Deense beschrijft de mannelijke Russische ziel

‘Ik ken Tsjechov en Dostojevski,’ begon mrs. Arild terwijl ze Serjozja recht aankeek, haar armen om de leuning van het bankje geklemd, ‘en ik ben al bijna vijf maanden in Rusland. Jullie zijn erger dan de Fransen. Bij jullie wordt de vrouw per se een slecht geheim toebedeeld om in haar bestaan te kunnen geloven. Alsof zij reëel uitgebeeld iets kleurloos is, net als water. En wanneer ze dan als een schandaleuze schim ergens vanuit de diepte te voorschijn komt, ligt de zaak anders; over dat silhouet wordt niet getwist, dat kan niet genoeg geprezen worden. Op het Russische platteland ben ik nog niet geweest. Maar in de steden bewijst jullie zwak voor donkere steegjes dat jullie niet een eigen leven leiden en dat iedereen op zijn manier dat van een ander begeert. Bij ons in Denemarken is dat niet zo. Wacht, ik ben nog niet klaar…’

Uit: De laatste zomer – Boris Pasternak, Hema Amsterdam, 1989; vertaling Chris Koopmans

boris pasternakbron foto: pinterest.com

Boris Pasternak (1890 – 1960, Russisch)

Advertenties

Eduard Gordeev: als het regent in de stad

Eduard Gordeev petersburg 1Eduard Gordeev Эдуард Гордеев photographerEduard Gordeev petersburg 5

Eduard Gordeev is een Russische fotograaf. Hij fotografeert bij voorkeur als het slecht weer is, de avond valt, mensen met een paraplu lopen en de stad zich toont op haar best. Oud, sierlijk, statig en voorzien van de waterglans. Zijn foto’s hebben een licht impressionistische toets en doen denken aan olieverfschilderijen.

Eduard Gordeev petersburg 2Eduard Gordeev petersburg 4Eduard Gordeev petersburg 6

Daniil Charms liet de logica los

daniil charms

bron foto: revistastudio.com

In het kader van de Boekenweek 2019 verscheen er een bloemlezing Russische Moeder-verhalen. Daaronder dat ene merkwaardige verhaal van Daniil Charms (1905 – 1942). Vader en moeder in een kamer in een flat op de tweede verdieping. Twee bediendes erbij. Er wordt (stevig) gedronken. Er doen zich vreemde verschijnselen voor. Voor het raam en uit hoeken en gaten verschijnen mensen. Een surrealistische en absurdistische vertelling.

Daniil Charms is een kleurrijk figuur in de Russische literatuur met een bizar leven. Hij stierf jong (37 jaar) van honger, uitputting en ziekte. Op zijn sterfdag bevond hij zich op de psychiatrische inrichting van het gevangenisziekenhuis van Kresty. Het was 1942 en het Leningradse ziekenhuis werd gebombardeerd door de Duitsers. Het personeel liet Charms aan zijn lot over.

Charms was een slachtoffer van de Stalin-terreur. Een lange man, slank met pijp en teckel die Eer heette en dat was de afkorting van Eer de gedachtenis aan de dag van de slag bij Thermopylae. Charms liet de logica in zijn leven vieren want dat zorgt maar voor beperkingen. Hij schreef korte verhalen, sprookjes, gedichten, toneelstukken en brieven. Maar alles dik overgoten met een absurdistische saus. In de jaren 10 en 20 van de vorige eeuw was dat nog leuk. Onder Stalin, die een hekel had aan vrije geesten, werd je daarvoor opgesloten. En zo geschiedde in Charms geval.

Bij Van Oorschot verscheen onlangs een bloemlezing van zijn werk. Daaruit dit gedicht dat een blik werpt op Charms eigenzinnige en absurdistische levenswandel. Het heet:

Waar kom ik vandaan?

Krukje tafeltje vaatje / emmer koekoek haardje / bezem koffer jakje / voetbal smidse kakkerlakje / deur op de haak / bezem aan staak / vier kwastjes aan een japon / acht punaises aan ’t plafond.

Daniil Charms – Werken, Van Oorschot Amsterdam, 2019

Moedertje lief, Russische moederverhalem, Van Oorschot Amsterdam, 2019

Gajto Gazdanov over het mysterie vrouw

fantoom alexander wolf, deslegte.beOp grond van de ervaring van vele jaren wist ik wel dat voor mij de charme en de aantrekkingskracht van een vrouw bleven bestaan zolang er in hen iets onbekends was, een onbekende ruimte die mij de mogelijkheid – of de illusie – bood steeds maar opnieuw haar beeld te scheppen en mij haar voor te stellen  zoals ik haar graag wilde zien en zoals zij waarschijnlijk in werkelijkheid niet was. Het ging niet zo ver dat ik aan een leugen of een verzinsel de voorkeur zou geven boven een al te simpele waarheid, maar een al te grondige kennis droeg een onmiskenbaar gevaar in zich: dat ik geen zin had ernaar terug te keren, zoals naar een boek dat je gelezen en begrepen hebt. Tegelijkertijd was de wens om te weten nooit te scheiden van het gevoel, daar kon geen argument verandering in brengen. Zonder dit innerlijke en aperte gevaar zou ik het leven waarschijnlijk te flets hebben gevonden.

Uit: Het fantoom van Alexander Wolf, Lebowsk Amsterdam, 2013; vertaling Yolanda Bloemen.

Dit boek van de Russische emigrant en in Parijs woonachtige Gazdanov (1903-1971) deed heel wat stof opwaaien. Bij verschijnen in 2013 ontspon zich een discussie in de literaire kritiek of dit een meesterwerk was. Afgezet tegen het werk van Nabokov of John Williams. Nabokov omdat Gazdanov in zijn tijd vaak werd vergeleken met die andere Russische emigrant, die zich in Frankrijk vestigde. Met John Williams omdat deze Amerikaan werd herontdekt.

Op de Volkskrant-website (oktober 2013) weidden Toine Donk en Daniël van der Meer in 4 artikelen uit over de kenmerken van deze roman. Is het een detective? Een liefdesroman? Een ideeënroman? Een meesterwerk?

“Om ons heen voltrekken zich kosmische catastrofen, maar onderwijl zijn we vooral bezig met kopzorgen over artikeltitels. Want er bestaat geen universele hiërarchie van problemen: ieder mensenleven behelst ‘in zijn tijdelijke en toevallige omhulsel een immens universum’.

Dat brengt deze roman prachtig over, het meest nog in het duel aan het begin, waarin beide mannen met het pistool in de hand een welhaast onmenselijke macht dragen om dat universum te vernietigen.”, aldus Toine Donk in zijn verdediging om het een meesterwerk te noemen.

Daniël van der Meer zegt daarover: “Ik ben bereid toe te geven dat de ambitie van het boek die van een meesterwerk is. De grote vraagstukken van het leven worden niet geschuwd. Alleen maakt dat het boek nog niet geslaagd. Zijn meisje, Jelena, zegt tijdens de eerste ontmoeting met het hoofdpersonage: ‘Voor een journalist bent u niet erg spraakzaam.’ Vermoedelijk omdat het boek me in de veertien persberichten die ik erover mocht ontvangen zo werd aangeprezen als een klassieker, bekroop mij het gevoel: voor een vergeten meesterwerk bent u niet erg beklijvend.”

Ik vond het een mooi boek vanwege de filosofische mijmeringen en zijn beeldende schrijfstijl. En Gazdanov kende niet alleen een avontuurlijk leven, maar er over schrijven kon hij als de beste. Dat zou later bijvoorbeeld blijken uit zijn echte meesterwerk: Nachtwegen.

Gajto Gazdanov: je bezighouden met journalistieke activiteiten

Naarmate de tijd verstreek en daarmee mijn leven langzaam voortging, raakte ik gewend aan de ambivalentie van mijn bestaan, laten we zeggen, zoals mensen wennen aan de altijd eendere pijnen die horen bij hun ongeneeslijke ziekte. Maar ik kon me niet volkomen verzoenen met het inzicht dat mijn primitieve en zinnelijke waarneming van de wereld mij van veel geestelijke mogelijkheden beroofde en dat er zaken waren die ik theoretisch begreep maar die voor altijd voor mij ontoegankelijk zouden blijven, zoals de wereld van bijzonder verheven gevoelens, die ik mijn hele leven al kende en liefhad, voor mij ontoegankelijk bleef. Dit inzicht had zijn weerslag op alles wat ik deed en ondernam: iedere keer opnieuw wist ik dat die geestelijke inzet waartoe ik in principe in staat moest zijn en die anderen terecht van me verwachtten mijn krachten te boven zou gaan – en daarom hechtte ik aan veel praktische zaken geen waarde, en daarom droeg mijn leven in het algemeen zo’n toevallig en wanordelijk karakter. Dit bepaalde ook mijn beroepskeuze; in plaats van dat ik mijn tijd besteedde aan het literaire werk waartoe ik me voelde aangetrokken maar dat flink veel tijd en onbaatzuchtige inzet vergde, hield ik me bezig met journalistieke activiteiten, die heel onregelmatig waren en zich kenmerkten door een afmattende diversiteit. Afhankelijk van de vraag moest ik over van alles en nog wat schrijven, van politieke essays tot filmrecensies en verslagen van sportwedstrjden.

Uit: Het fantoom van Alexander Wolf, Cossee, Lebowski Amsterdam, 2013; vertaling Yolanda Bloemen

gajto gazdanov_Fotor

Gajto Gazdanov (1903-1971, Russisch)

Diana Markosian fotografeerde de angst voor het water

vluchteling zwemmen 6

vluchteling zwemmen 4

vluchteling zwemmen 2De situatie: de Middellandse Zee. In wankele rubberboten staken kinderen en hun ouders de zee over op weg naar een betere toekomst. De meeste vluchtelingen konden niet zwemmen en wisten niet eens of ze de overkant wel gingen halen. Die onzekerheid en de angst dat je misschien ging verdrinken. Angst voor het water.

Een gepensioneerde zwemleraar in het Duitse Wolfsburg ontfermde zich over een deel van de kinderen met angst voor het water. Die traumatische angst. Maar deze kinderen hadden het overleefd. Misschien konden ze de angst overwinnen en leren zwemmen. Ervaren wat de lol is van in het water spelen.

Fotografe Diana Markosian (1989, Russisch) legde dat proces vast en raakte daar bij mij een snaar. Zelden zulke sprekende foto’s gezien.

vluchteling zwemmen 1

vluchteling zwemmen 3

vluchteling zwemmen 5

bron foto’s: Magnum, HH

Marie Bashkirtseff bewees dat ze leefde

Marie Bashkirtseff | Мария БашкирцеваMarie Bashkirtseff (1858 – 1884) was Russische, haar voorouders waren nomaden aan de Kaspische Zee. Op haar tiende bad zij: ‘God, maak dat ik nooit de pokken krijg, mooi word, een fraaie stem krijg, gelukkig word in het huwelijk en lang zal leven!’ Ze kreeg geen pokken, werd mooi, had een goede stem, ze speelde harp en piano, leerde zes talen, ze kon meer dan aardig dansen, schilderen, beeldhouwen, had schrijftalent, en ze was schatrijk. Ze was gevierd in de mondaine kringen van Nice, Napels, Rome. Ze werd echter niet gelukkig in het huwelijk en stierf jong. Ze was een flirt, verliefde gemakkelijk bij de paardenrennen en op de rolschaatsbaan. Maar toen ze werkelijk liefkreeg werd haar liefde niet beantwoord. Toen haar aanbedene ging trouwen, schreef Marie, dat jongemeisje uit duizend, een brief die ze nimmer verstuurde met regels als: ‘Als het waar is dat u enkel een verstandshuwelijk sluit, weet dan dat er een vrouw is, veel rijker dan uw verloofde, en die meer van u houdt dan welke vrouw ook ter wereld.’ Men heeft gesuggereerd dat het liefdesverdriet haar dood heeft bespoedigd.

Misschien heeft niemand zo klemmend onder woorden gebracht als zij, waarom zij dagboek hield. Kort voor haar overlijden, op 1 mei 1884, noteerde zij: ‘… men zal mijn dagboek vinden, mijn familie zal het vernietigen na het te hebben gelezen en dan zal er weldra niets meer van mij over zijn, niets…niets! Dat heeft me altijd verschrikkelijk geleken. Leven, zoveel plannen hebben, lijden, huilen, vechten, en, ten slotte, vergetelheid! Als ik niet lang genoeg leef om beroemd te worden, zal dit dagboek toch de naturalisten belang in boezemen; het is toch merkwaardig, het leven van een vrouw, van dag to dag, zonder aanstellerij, alsof niemand ter wereld het ooit had moeten lezen, en tezelfdertijd toch geschreven met de bedoeling om gelezen te worden; want ik ben er zeker van dat men mij aardig zal vinden, en ik zeg alles, alles, alles. Wat heeft het anders voor zin!’

Uit: Binnenste buiten – Hans Warren, Bert Bakker Amsterdam, 1989

Dostojevski gebruikt Walter Scott om De verstotene sneller te laten stromen

Dostoevskij_1872Fjodor Dostojevski (1821 – 1881) laat ons in De verstotene doordringen in de psyche van een jong meisje dat het verhaal vertelt van haar getroebleerde kinderjaren. Na de dood van haar ouders wordt zij opgenomen in diverse pleeggezinnen en krijgt zij langzamerhand inzicht in het harde leven.

In het laatste pleeggezin ontdekt ze een bibliotheek met veel literatuur. Nadat ze eerst Ivanhoe van Walter Scott leest, pakt ze vervolgens Sint Ronans bron van dezelfde Britse schrijver. In dat boek ontdekt ze een brief. Die gebeurtenis beschrijft Dostojevski als volgt:

Er zijn van die ogenblikken waarop alle krachten van het verstand en de geest opeens in een ziekelijke krachtsinspanning lijken op te laaien met de hele vlam van het bewustzijn, en op dat ogenblik droomt de geschokte ziel, alsof hij smacht van een voorgevoel van de toekomst, haar van tevoren proeft, van iets profetisch. En men wil zo graag leven, je hele wezen staat te popelen om te leven, en opvlammend door gloeiende, stekeblinde verwachting lijkt het hart de toekomst op te roepen, met alle geheimen, met al het onbekende, desnoods met alle stormen, dreigende buien, als het maar met het leven is. Mijn ogenblik was er juist een van die aard.

De roman komt na deze gebeurtenis in een stroomversnelling.

De verstotene is de laatste roman die Dostojevski schrijft (in 1849) voordat hij verbannen wordt naar het strafkamp. Vanaf 1857 zou hij zijn meesterwerken schrijven: Misdaad en Straf en de Gebroeders Karamazov.

Uit: De verstotene (Nètotsjka Nezvanovna) – Fjodor Dostojevski, L.J. Veen Utrecht, 1996

Licht: hij gaf precies steeds de helft

duiven_in_de_gevangenis

Tijdens de Eerste Wereldoorlog moesten houders van duiven hun duiven inleveren bij de Duitse bezetter. In het Belgische Kortrijk werden de duiven in het gevang gestopt. (bron foto: http://www.kortrijkbezet14-18.be)

Hij gaf precies steeds de helft / van zijn portie aan de vogels. / Toen mijn makker / stierf van de honger / viel het mij licht / de makke te vangen. / Eén duif / liet ik gaan, / zijn lieveling.

Nizametdin Achmetov (1947), Russisch

Achmetov groeide op in de Krim, toen Sovjet-Unie. Op de aanklacht van diefstal verdween de dichter 18 jaar lang in werkkampen, gevangenissen en psychiatrische inrichtingen. In 1987 kwam hij vrij en vestigde zich in Duitsland.

Achmetov zette zich in voor een betere behandeling van Krim-Tartaren. Dat was de eigenlijke oorzaak van zijn gevangenneming. Hij smokkelde zijn gedichten uit het strafkamp door ze te verstoppen in boomstammen die bedoeld waren voor de export.

(bron: het museum van de poëzie: Licht, Bekking & Blitz uitgevers ism Amnesty International Amersfoort, 2014)