De absurde gedichten van Hans Arp bevielen Bernlef

Een oude catalogus van het Limes Verlag in Wiesbaden bracht mij op het spoor van de gedichten van beeldhouwer/dichter Hans Arp (1887-1966). De absurde gedichten van Arp, vooral in zijn bundel Auf einem Bein uit 1955, bevielen mij omdat Arp er in die bundel in was geslaagd nonsensicale gebeurtenissen binnen de strenge vorm van een sprookje te brengen. In die gedichten heerste een vrolijk soort causaliteit die steevast uitliep op het uit elkaar vallen van vaststaande afspraken en vormen. Zo zijn ook deze gedichten een afspiegeling van wat Arp in zijn beeldende werk interesseerde: het punt waar de vorm terugkeert naar het vormloze (en het vormloze naar een vorm op zoek gaat).

uit: alfabet op de rug gezien – J. Bernlef, Querido Amsterdam, 1995

hans arp; stiftungarp.de

Hans (Jean) Arp tussen enkele van zijn beeldhouwwerken. bron beeld: stiftungarp.de

Met een groen lijf

De stad en alles daarin is groen / Binnen de kortste keren worden reizigers / die deze stad bezoeken groen. / Velen komen uit verre landen aangesneld / om groen te worden. / Enkelen brengen hun paarden en honden mee / opdat ook zij groen zullen worden. / Alle bewoners van deze stad / op enkele uitzonderingen na / zijn grasgroen en benijden de paar / die al groen als dennebomen zijn. / Slechts één bewoner van deze stad wordt niet groen. / Wat zou hij er niet voor geven om groen te worden! / Volgaarne zou hij dagelijks kleiner en kleiner worden / als hij maar groen was. / Hij lijdt er verschrikkelijk onder / en verkeert in een uiterst opgewonden toestand. / Uit jaloezie slaat hij zachte groene planten kapot. / Hij is ontroostbaar / omdat hij niet groen is. / Met een groen lijf / zo denkt hij / zou het leven kinderspel zijn.

uit: Auf einem Bein – Hans Arp, Limes Verlag, Wiesbaden; vertaling J. Bernlef

Christiaan Kuitwaard schildert schaduwen

christiaan kuitwaard; landschap4christiaan kuitwaard; landschap6christiaan kuitwaard; landschap8christiaan kuitwaard; landschap10

Christiaan Kuitwaard (1965) schildert schaduwen. Zijn werk gaat over relativeren en stilte. Zijn stillevens, bomen en zeegezichten worden soms bijna van hun betekenis ontdaan.

Naast de landschappen schildert Christiaan sinds 2010 elke week een zogeheten White Box Painting. Onderwerp: een witgeverfd voorwerp in een witte kist. In 2019 toonde museum MORE een groot aantal uit deze reeks. Behalve schilderijen maakt hij ook objecten en is een hartstochtelijk tekenaar en aquarellist.

Kuitwaard brak landelijk door toen Joost Zwagerman meerdere werken van hem selecteerde voor de tentoonstelling Silence out Loud in Museum Kranenburg te Bergen (2015). Daarna was zijn werk vertegenwoordigt op verschillende landelijke podia, waaronder Museum De Fundatie te Zwolle en Museum MORE te Gorssel. In 2017 was er een solo tentoonstelling in museum Belvédère in Heerenveen. Er verschenen meerdere boeken over zijn werk.

christiaan kuitwaard; landschapchristiaan kuitwaard; landschap7christiaan kuitwaard; landschap9

James ‘Jim’ Morrison schilderde een tastbaar verfijnd landschap

james morrison; landschap2james morrison; landschap4Approaching StormJames ‘Jim’ Morrison (1932-2020, Schot) werd geboren in Glasgow, studeerde van 1950 tot 1954 aan de Glasgow School of Art. Belangrijk voor zijn ontwikkeling was het vissersdorp Catterline. Hij kwam er voor het eerst in 1955 en vestigde zich er in 1957. Op de Duncan of Jordanstone College of Art in Dundee gaf hij les. Vanaf 1965 verhuisde hij naar Montrose. Daar zou hij meer dan 60 jaar landschappen schilderen. Landschappen die grof en rauw opgezet werden (met penne- en verfstrepen) en die bijna tastbaar lijken. Je zou er in willen stappen. De verfijnde toets kwam later. Hoewel Montrose een onuitputtelijke bron bleek, reisde Morrison veel en vaak. Hij bezocht de Schotse westkust, Skye, Mull, the Borders, Arisaig, Parijs en andere plekken in Frakkrijk. Vanaf 1990 trok het arctisch gebied zijn aandacht. Ook dat landschap werd door de Schot op doek gezet.

Morrison was een begaafd spreker. Hij werd in de UK bekend vanwege zijn optredens op radio en tv.

james morrison; landschapjames morrison; landschap3james morrison; landschap5

De begeesterde landschappen van William Merritt Chase

w.m. chase; landschap2w.m. chase; landschap4w.m. chase; landschap6w.m. chase; landschap8

William Merritt Chase (1849-1916, USA) staat bekend als impressionistisch schilder en was zeer productief. Van zijn hand zijn meer dan 2000 schilderijen bekend. Chase was een alleskunner: landschap, interieur, stilleven en portret; hij draaide er zijn hand niet voor om. Meest in het oog springend zijn de landschappen die hij schilderde en die bekend werden als Shinnecock Hills.

Voor Shinnecock Hills (genoemd naar het vakantieparadijs in Long Island) waren de gebruikte kleuren bij Chase donker; na deze periode (1891-1902) was het palet helder en lichter. Bovendien probeerde de Amerikaanse kunstenaar het schilderen in de buitenlucht uit, geleerd van de franse broeders. Chase logeerde in een zomers vakantiehuis, ontworpen door Stanford White. Hij ging er studeren aan de Shinnecock Summer Art School. In de buitenlucht maakte hij zijn landschappen; binnen schilderde hij portretten en stillevens.

In die landschappen kon hij nieuw verworven inzichten kwijt. Vaak bestonden deze schilderijen uit een bovenste helft waarin de zachte transparante wolken een plek kregen. En een onderste helft waarin de aandacht getrokken wordt door diagonale en horizontale lijnen en groepjes kleurvlakken die kruiden, grassen en heide voorstelden. Kleurgebruik en techniek speelden voorname rollen. Het lijkt of Chase het landschap reduceert tot wezenlijke elementen en vlakken en daarmee verwijst de kunstenaar naar de Japanse voorbeelden waarvan hij toen erg onder de indruk was.

De schilderijen wekken een soort optimisme op. Dat heeft iets te maken met het positieve denken over vooruitgang in die tijd, maar zeker ook iets met de zomerse sferen en de plek, vlak aan zee. Er werd door Chase begeesterd geschilderd met plezier in de techniek. Zijn basis, de studie van de hem omringende natuur, en de lol in het schilderproces zijn duidelijk waarneembaar. Niet verwonderlijk dat Chase een gelukkige periode in Shinnecock Hills had, met vrienden om hem heen en ’s avonds gemaskerd bal, partijen en veel feest, zo leert ons de geschiedenis.

bron: Landschaften von Brueghel bis Kandinsky; catalogus tentoonstelling verzameling Hans Heinrich Baron Thyssen-Bomemisza, 2001

w.m. chase; landschapw.m. chase; landschap3w.m. chase; landschap5w.m. chase; landschap7

James Tissot schilderde de Nouveau Riche

James-Tissot; nouveau richeJames-Tissot; nouveau riche3James-Tissot; nouveau riche5The Ball on ShipboardJacques Joseph Tissot (1836-1902, Fr) werd geboren in het Franse Nantes maar werd bekend als James Tissot omdat een belangrijk deel van zijn loopbaan zich in Groot-Brittannië afspeelde. Daar maakte hij furore en verdiende hij veel geld met het portretteren van de Nouveau Riche van die tijd.

‘Tissot, dat complexe wezen, een melange van mysticisme en aanstellerij, een moeilijkdoener in weerwil van een intelligente kop en de ogen van een gekookte vis, hartstochtelijk, met elke twee of drie jaar een nieuw appassionnement waarmee hij een nieuw contract met het leven sluit,’ aldus kritische tijdgenoten over de mooi-schilder, die een voorkeur had voor vrouwen die prachtig gekleed waren. Volgens critici waren het verkeerde jurken namelijk die van de Nouveau Riche. Volgens anderen was Tissot in onze tijd vermoedlijk mode-fotograaf geworden.

Tissot schaamde zich een beetje voor de schilderijen waarop de mooi geklede vrouwen te zien zijn. Terug in Frankrijk viel hij terug op een zweverige variant van het katholicisme en ging hij bijbelse voorstellingen maken. Het negentiende eeuwse publiek was erg onder de indruk.

De mooiste van Tissots schilderijen hebben een kwaliteit die het oog gevangen houdt, waardoor je blijft turen naar zo’n verschijning, gehuld in fabelachtige geschilderde stoffen, zwart kant, zijde, bont en wol.

(..) Bij Tissot bevond zijn beste, meest indringende werk zich daar waar noch hijzelf noch de kritiek het zocht: in de aankleding, de ambiance, de gevoelige weergave van kleinigheden.

(..) Tissots grote kracht lag in de transparante glans, de koele glasheldere precisie die boombladeren of voorwerpen op een tafel kunnen hebben, in een bepaald licht. Ik ken geen schilder die daar beter in was.

fragmenten uit: het feest achter de gordijnen – Mariëtte Haveman, Kunst en Schrijven Lochem, 2011

james tissot; nouveau riche8James-Tissot; nouveau riche2James-Tissot; nouveau riche4James-Tissot; nouveau riche6

De eenzame lezeres ontsnapt slechts kort

Vooraf: In de 20-ste eeuw werd het boek een massaproduct. Veel boeken te koop tegen een lage prijs. Het had de gouden eeuw van het boek kunnen worden. Maar het boek kreeg concurrentie: van krant, tijdschrift, radio, tv, film, computer en internet. Dat geldt met name voor mannen. Vrouwen lezen meer en anders. In boeken worden antwoorden gezocht voor levensvragen. De passie van het lezen is veranderd in korte momenten van ontsnapping.

hopper, hotelkamer

Edward Hopper, Hotelkamer, 1931

De lezende vrouwen van Hopper (1882-1967, USA) zijn niet gevaarlijk, maar bedreigd – niet zozeer door een ongebreidelde fantasie, als wel door depressie, de moderne volksziekte. Op een zeven jaar later geschilderd doek is een vrouw te zien in een trein. Ook zij leest – een brochure op groot formaat, waarschijnlijk een of andere reklamefolder. Als we deze beelden moeten geloven, lijden lezers en lezeressen aan een ongeneeslijke melancholie – alsof de vrolijke chaos waarin de leeskoorts de ooit zo geordende wereld van het lezen heeft gestort, uiteindelijk ertoe geleid heeft dat deze wereld zo onverschillig is geworden als de gezichten van Hoppers lezende vrouwen, met in begrip van hun drukwerk dat ze zonder belangstelling bekijken.

arnold, marilyn leest Ulysus

Marilyn leest Ulysus, Eve Arnold, 1952

De vraag ‘heeft ze het gelezen of heeft ze het niet gelezen?’ kon hier moeilijk achterwege blijven. Heeft Marilyn Monroe, de blonde seksicoon van de 20-ste eeuw, Ulysses van James Joyce, het cultuuricoon van de 20-ste eeuw, gelezen of niet? Zoals uit andere foto’s van dezelfde fotosessie blijkt, leest Marilyn hier wel degelijk in het boek, dat velen als de grootste schepping van de moderne roman beschouwen.

Literatuurprofessor Richard Brown wilde het weten. Hij schreef dertig jaar na de fotosessie naar de fotografe in de hoop dat zij hem zou kunnen helpen. Eve Arnold (1912-2012, USA) antwoordde meteen dat toen ze Marilyn ontmoette, deze net in Ulysses aan het lezen was. Marilyn zou gezegd hebben dat ze erg veel hield van de toon van het werk. Ze las de tekst hardop om hem beter te kunnen verstaan, maar vond hem toch moeilijk. Toen ze dan zoals afgesproken aan de fotosessie zouden beginnen, las Marilyn verder in het boek terwijl Eve Arnold haar camera laadde. En zo heeft ze haar gefotografeerd.

uit: vrouwen die lezen zijn gevaarlijk – Stefan Bollmann, AUP, 2015; vertaling Hilde Pauwels

Frank Duveneck zocht en vond zijn eigen stijl

Frank-Duveneck; realisme5Frank-Duveneck; realisme6Frank-Duveneck; realisme7Frank-Duveneck; realisme8

De Amerikaanse kunstschilder Frank Duveneck ((1848-1919) begon met landschappen en vond zijn stijl uiteindelijk in portretten, sober in kleur, maar vol zeggingskracht.

Duveneck was zoon van Duitse immigranten en verloor zijn vader op jonge leeftijd. Moeder hertrouwde met Duveneck en verhuisde naar Cincinnati. Daar kwam hij op zijn vijftiende in contact met kerkdecorateur Johann Schmitt, die schilderde in de stijl van de Nazarenes. In 1870 besloot de jonge Duveneck te vertrekken naar München om daar naar de Akademie voor de Kunsten te gaan.  Zijn stijl werd realistisch in donkere tinten. Zijn voorbeelden waren toen: Velázquez en Frans Hals. Belangrijkste invloed in Duitsland was Wilhelm Leibl. Duveneck leerde de ‘alla prima’-techniek kennen en toepassen. Verf meteen op het doek zonder schetsen vooraf. Het donkere palet dat verwijst naar de oude meesters werd zijn belangrijkste schilderkeuze. Zijn mede-studenten en volgers in stijl, zowel in Europa en Amerika beïnvloedden de verdere ontwikkeling van zijn stijl. Zijn stijl werd wat lichter van toets en de onderwerpkeuze breder.

De Amerikaan bleef pendelen tussen Europa en de VS tot hij in 1889 besloot zich definitief te vestigen in Cincinnati. Daar werd hij een belangrijk en invloedrijk docent. Op latere leeftijd schilderde Duveneck vooral portretten en daar lag zijn kracht.

Frank-Duveneck; realismeFrank-Duveneck; realisme2Frank-Duveneck; realisme3Frank-Duveneck; realisme4

Jean Léon Gérôme: rijk in de verbeelding

Jean-Leon Gerome; handschrift2Jean-Leon Gerome; handschrift4Jean-Leon Gerome; handschrift6

Jean-Léon Gérôme (1824-1904, Frans) was een Franse schilder en beeldhouwer. Hij weigerde mee te gaan in het door Monet en Manet begonnen Impressionisme en trachtte vast te houden aan de traditie van het Franse Neoclassicisme. Veel van zijn werk ademt een historische, oriëntalistische sfeer.

Jean-Leon Gerome; handschriftJean-Leon Gerome; handschrift3Jean-Leon Gerome; handschrift5

Jean-Léon Gérôme wordt verweten een kunstenaar te zijn zonder herkenbaar handschrift waarin zijn artistieke persoonlijkheid afleesbaar is. Gërôme was in technische zin een beter schilder dan veel van zijn leeftijdgenoten. Hij gaf veertig jaar les aan een paar duizend studenten, maar kreeg nooit een overzichtstentoonstelling tijdens zijn leven.

Zijn schilderijen zijn een soort fata morgana’s. Het zijn voorstellingen die uitnodigen tot een gretige absorptie, een behoefte om alles te bekijken, elk detail in je op te nemen; het zijn een soort visuele lekkernijen.

Het ontbrak Gérôme aan een gebrek, aan iets dat moest worden opgelost, iets waar alle krachten voor gebundeld moesten worden. Hoe paradoxaal ook, in de kunst is dat tot op zekere hoogte een nadeel.

Hij was groot in datgene waar de kunst van die eeuw het best in was: in de evocatie, de rijkdom en de verbeelding.

fragmenten uit: het feest achter de gordijnen, schilders van de 19-de eeuw – Mariëtte Haveman, Kunst en Schrijven Lochem, 2011

Het lezende meisje van Franz Eybl

Wat vooraf ging: In het Duitse taalgebied werd de term Emfindsam snel een sleutelwoord voor de nieuwe burgelijke levenswijze waarin het gevoelsleven werd gecultiveerd en verhevigd. De lectuur stond centraal in de ontwikkeling van de fijngevoeligheid van het individu. Lezen betekende voortaan zich verplaatsen in de gevoelens van iemand anders, neergeschreven op papier, om daarbij de horizon van de eigen gevoelsmogelijkheden te peilen en te verbreden.

Franz_Eybl; shirleytwofeathers.com

Lezend meisje, 1850, Franz Eybl (1806-1880, Wenen, Oostenrijk), bron beeld: shirleytwofeathers.com

De jonge vrouw gaat volledig op in haar lectuur. Ongemerkt is de blouse van haar schouder gegleden. De rechterhand, die nu en dan met de dunne halsketting speelt, rust op haar borst. Het boek snijdt haar de adem af. Omdat het verhaal zo spannend is dat ze absoluut wil weten hoe het verder gaat? Mogelijk, maar vooral omdat de lectuur haar inlevingsvermogen stimuleert en versterkt. De innerlijke opwinding van de lezeres wordt zelfs weerspiegeld in de openwaaierende pagina’s. De gelezen bladzijden liggen niet meer precies op elkaar, zodat het licht erdoorheen kan spelen.

De bekoring van het schilderij ligt in de combinatie van innerlijke bewogenheid met uiterlijke passiviteit. De schilder, Franz Eybl, die zijn geboortestad Wenen nooit verliet, had daar in de hogere kringen veel succes als genre- en portretschilder. Zijn voorkeur ging uit naar de idylle in het dagelijkse leven van de biedermeiertijd. Hij schilderde niet zozeer acties, als wel expressievormen van het innerlijke leven. Dit op het doek te vatten was in de 19-de eeuw de grote uitdaging voor de schilderkunst. We zien een jonge vrouw die volledig opgaat in de lectuur. Haar gedachten lijken even argeloos te zijn als haar lieftallige en onschuldige gezicht.

uit; vrouwen die lezen zijn gevaarlijk – Stefan Bollmann, AUP Amsterdam; vertaling Hilde Pauwels