Het bos als huis

whittredge, oude jachtvelden

Afbeelding 1: De oude jachtvelden – Worthington Whittredge

(Albert) Bierstadt en (Worthington) Whittredge schilderden tijdens hun verblijf in Duitsland tussen 1850 en 1860 een aantal landschappen waarin grote bomen (meestal eiken) voorkomen als heroïsche en spirituele acteurs in de natuur. En kort na zijn terugkeer schilderde Whittredge een van zijn succesvolste en imposante landschappen, De oude jachtvelden (zie afbeelding 1). De berken van Whittredge, in de achtergrond belicht in de traditie van Friedrich, rijzen als gecanneleerde zuilen op naar de gebogen, donkere bomen op de voorgrond die de compositie omlijsten, Het effect is zuiver architectonisch, bijna een illustratie van de traditie die de oorsprong van de gotische spitsbogen en -gewelven in de spontane verstrengeling van boomtakken zocht. Maar de titel van Whittredges bosinterieur is geen loze kreet, want het schilderij is vol spirituele associaties die veel gebruikt werden door de schilders uit de Hudson Valley. Een lekke, halfvergane kano ligt in een poel water als een gedenkteken aan de verbannen en verdwenen Indianen, die hier ooit hun ‘jachtvelden’ hadden. De afgebroken stronk en de trillende berkenblaadjes, zinnebeelden van dood en nieuw leven, echoën het canonnieke, hymne-achtige karakter van het schilderij. Naast twee andere, even beroemde Amerikaanse bosinterieurs werd het schilderij van Whittredge de letterlijke visuele expressie van het vrome cliché, het ‘kathedraal-bos’,

bierstadt, redwoodsAfbeelding 2: Redwood reuzebomen van Californië – Albert Bierstadt

In zijn eigen Redwood reuzebomen van Californië verplaatste Bierstadt deze ecclasiastische opvatting van de oerbossen naar een sequoiabos (afbeelding 2). De bomen zien er inderdaad meer uit als  de Sequoia sempervirens van de bossen aan de kust dan als Big Trees, en het rode licht dat van de schors afstraalt, suggereert de lichtende schemering van de veel dichtere, donkerde redwoods in de streek van Mendocino en Humboldt. Maar alle standaardmotieven van de sequoia-iconografie zijn er weer: oudheid, verering en grootsheid. En in plaats van de sentimentele, ongeïnspireerde lofzang op de redwood-roodhuid, beeldt Bierstadt drie Indianen af, een krijger die met zijn zoon bij de poel zit en een squaw die terugkomt met een mand op haar rug, een Amerikaanse versie  van de bucolische idylle. Maar waar het hier om gaat is de wigwam-achtige, driehoekige opening in de zijkant van de voorste boom die blijkbaar het onderkomen van de Indianen voorstelt. Het is de letterlijke vertaling van wat John Muir (die zelf een soort godsverschijning beleefde in Yosemite) bedoelde toen hij terugkeren naar de Amerikaanse wouden omschreef als ‘naar huis gaan’. Bierstadts schilderij toont het bos als huis: de oude woonplaats van de meest inheemse van alle Amerikanen.

Uit: Landschap en herinnering – Simon Schama, Olympus/Contact Amsterdam, 1995; vertaling Karina van Santen en Martine Vosmaer

Albert Bierstadt (1830-1902, Solingen, Dld)

Worthington Whittredge (1820-1910, Springfield, USA)

Franco Montana: leven rondom het zwembad

franco fontana, swimmingpool 2franco fontana, swimmingpool 4franco fontana, swimmingpool 6

Bij fotograaf Franco Montana (1933, Modena, Italië) gaat het om kleur, technisch vernuft en compositie. En, zoals het hoort bij fotografie: het juiste moment. De foto’s die hij maakte bij een zwembad zijn kenmerkend. Het gaat om het juiste licht/schaduw, de kleurenpracht en het juiste moment. Dat vereist wachten (geduld) en een feilloos gevoel voor het juiste moment. Dan moet de verdeling over het vlak nog goed zijn. De foto’s zijn verwant aan schilderijen. De kunstenaar bepaalt nadrukkelijk wat hij laat zien. En ook wat hij weglaat. Zoals in deze foto’s de (on)herkenbaarheid van de personen. In deze serie toont Fontana een werkelijkheid die wij als kijker herkennen en een realiteit waarbij we onze gedachten hebben. De foto’s krabben aan ons onderbewuste en daarmee lijken deze foto’s enigszins surrealistisch bedoeld.

franco fontana, swimmingpool 1franco fontana, swimmingpool 3franco fontana, swimmingpool 5

David Schnell’s werk zuigt je het schilderij in

David-Schnell 2David-Schnell 4David-Schnell 6Perspectief in een nieuw perspectief. Kunstenaar David Schnell (1971, Leipzig, Duitsland) heeft het perspectief in de Renaissance bestudeert en de weerslag van zijn bevindingen vind je in zijn huidige werk. Het oog van de toeschouwer wordt het schilderij ingetrokken, op zoek naar het verdwijnpunt.

Afstand nemen en je weer onderdompelen in zijn werk. Een fysieke gebeurtenis die wel iets vergt van de toeschouwer. Zelf zegt hij dat hij aan meerdere schilderijen tegelijk werkt en schilderijen omkeert, om rust en afstand te nemen.

Zijn schilderijen doen erg aan landschappen denken. Je vermoedt plassen, bomen, struiken. Ga je dichter op het schilderij, dan zie je grafische vormen. Dat maakt het werk zowel figuratief als abstract. Een wonderlijke wereld, die van David Schnell, met een wonderlijke werking op het gestel van de toeschouwer. Binnenkort te zien in het Drents Museum in Assen (2020, 19 januari tot en met 3mei).

David-Schnell 7David-Schnell 1David-Schnell 5

Lubaina Himid: ‘de plek innemen die je toekomt’

himid-2himid-4himid-6

De Britse kunstenaar Lubaina Himid (1954, Zanzibar) kreeg in 2017 de prestigieuze Turner Prize voor haar werk. In dat werk laat ze zien dat ze zich inzet voor de zichtbaarheid van de zwarte vrouwelijke kunstenaar.

Van half november 2019 tot eind februari 2020 jaar is er een overzichtstentoonstelling van haar werk te zien in het Frans Hals museum in Haarlem.

Het voortborduren op bestaande kunstwerken is Himid niet vreemd: ‘Ik wil mensen uitnodigen de geschiedenis van de westerse wereld  in volledigheid onder ogen te zien. Dat vraagt van me dat ik ook een link leg met de geschiedenis zoals mensen die kennen, en dat ik daarbinnen ruimte maak voor wat mensen nog niet kennen. Meer dan eens heb ik een beroemd schilderij als basis gebruikt en er karakters  aan toegevoegd of veranderd. Of de eenkennige Britse of koloniale wereldvisie erin benadrukt, zodat die uitvergroot zichtbaar wordt. Ik vind het ook getuigen van respect. Het kennen en erkennen van je geschiedenis. Om te weten waar je onderdeel van bent, zodat je in dat geheel de plek kan innemen die je toekomt.’

Citaat uit: See All This, nummer 15, herfst 2019 

himid-1himid-3himid-5

Edwin Long’s Mozes gevonden: de wensdroom van de Victoriaanse toeschouwer

Edwin_Long, mozes gevonden

Het bloed kruipt waar het niet gaan kan, en dat is natuurlijk juist naar dat Oosten dat nooit bestaan heeft, dat van de negentiende-eeuwse, zwoele, vervalsende wensdroom. Het is een schilderij van Edwin Long (1829-1891, UK), uit 1886, en ook in zwart-wit werkt de voorstelling nog: Mozes in het biezen mandje, gevonden door de dochter van de farao. Flamingo’s, nenuphars, hiëroglyfen, marmeren trappen, weelderige, o zo oosterse palmengroei, een gebeeldhouwde leeuw met melancholiek afgewende kop rustend op zijn gestileerde, viertenige klauwen. Maar daar gaat het niet om, en ook niet om de latere wetgever in zijn bedje van gevlochten riet, het gaat om de naakte en halfnaakte vrouwen die in de wensdroom van de schilder en zijn klanten dat onbereikbare koninkrijk bevolkten. Zichtbaar, beschikbaar zitten en staan zij daar op de tot in het water reikende trappen, hun lichamen gedrapeerd naar het ademloze libido van de Victoriaanse toeschouwer, hun kuisheid beschermd door het vernis op de voorstelling, een doorzichtige, maar ondoordringbare laag van gelakte tijd die als een tombe van vijfduizend jaar om hen heen zit.

Uit: Berlijnse notities – Cees Nooteboom, Arbeiderspers Amsterdam, 1990

De rug op! De belofte van vrouwelijk naakt

U ziet een vrouwenfiguur, ontkleed en op de rug gezien. De ruggen-figuur speelt in de kunst (van het kijken) verschillende rollen. Die rollen zijn afhankelijk van tijd en plaats. Maar ze komen vaak en al lang voor.

In dit geval gaat het om een vrouw en (deels) naakt. Maar het kan ook om een man en gekleed gaan. En dan toch heet het een ruggen-figuur.

In de vroege Renaissance duidde de ruggen-figuur op de grens tussen de echte en de goddelijke wereld. In de Romantiek (denk aan Caspar David Friedrich) was de figuur op wiens rug je keek, klein en nietig vergeleken met het omringende, imposante landschap. Mooi om daar een gemoedstoestand bij te verzinnen!

De rug was ook retorisch bedoeld. Als uitroepteken. Er is een handeling afgebeeld waar het nodige drama te beleven valt. Diegene wiens rug we zien, die onderstreept, benadrukt dat drama.

Dan is er nog de mysterieuze en de voyeuristische rug. Die laatste is van de laatste eeuwen. Het zorgt voor ongemak bij de kijker en prikkelt de zinnen. Je kijkt naar eeuwige schoonheid, want daarom schildert de kunstenaar de rug zonder vlekje of rimpeltje. Als kijker heb je macht: je kijkt zonder bekeken te worden (het wezen van voyeurisme). Jij kijkt en het object (de eeuwige schone) weet van niets.

Positiever is dat je als kijker nieuwsgierig bent. Je kijkt naar de achterkant, de belofte, de katalysator van je fantasie. Of zoals Stefan Kuiper in het artikel ‘Van de andere kant’ het noemt: “De ruggen-figuur is het hoekje waar je niet omheen kunt kijken, de mooie stem in een donkere kamer”. De rug van de vrouw roept beelden op, je eigen beelden. Dat is de belofte van dit vrouwelijk naakt.

Öèôðîâàÿ ðåïðîäóêöèÿ íàõîäèòñÿ â èíòåðíåò-ìóçåå Gallerix.ru

Dominique Ingres: La Baigneuse Valpincon

rugnaakt-3

Georg Baselitz

rugnaakt-4

Eugene Durieu

rugnaakt-5

Egon Schiele

Bron: Van de andere kant, Stefan Kuiper, 22 januari 2016

Van Gogh’s inspiratiebronnen: Michel en Rousseau

20.12 georges michel2 georges michel3

SONY DSC

Vincent kende zijn klassiekers: de schilders waar hij tegenop zag of die hij bewonderde door hun werk, gekozen thema’s of uitwerkingen daarvan. Als het om landschappen ging, waren dat nogal eens Franse schilders, met name de leden van de School van Barbizon. Tot die groep behoorden ook deze twee schilders: Georges Michel en Théodore Rousseau. Vincent kende hun werk.

De eerste vier werken zijn van Michel, de onderste van Rousseau.

theodore rousseau theodore rousseau2 theodore rousseau3 theodore rousseau4

Van Gogh’s inspiratiebronnen: Van Goyen en De Koninck

Vincent van Gogh verhuisde in oktober 1883 naar Drenthe. Hij schrijft zijn broer Theo:

“Ditmaal schrijf ik u heel uit de achterhoek van Drenthe, waar ik gekomen ben na een eeuwig lange vaart in de trekschuit door de heide.

Het land u te beschrijven zoals ’t zou behoren gedaan te worden, zie ik geen kans toe, daar de woorden mij ontbreken, maar stel u voor de oevers van ’t kanaal als mijlen en mijlen.”

Vincent verwijst naar het werk van onder andere Jan van Goyen en Philips de Koninck. Zij blonken uit in landschappen, vaak met water als decoratief element.

Philip Koninck (1619-1688) was een Nederlands kunstschilder behorend tot de Hollandse School. Naast schilder was Philips Koninck ook nog reder en baatte hij een scheepsdienst uit tussen Amsterdam en Rotterdam.

Philips_de Koninck Philips_de Koninck2 Philips_de Koninck3 Philips_de Koninck4

Jan Josephsz. van Goyen (1596 – 1656) was een Nederlands landschapschilder uit de Gouden Eeuw. Van Goyen heeft veel schilderijen nagelaten van rivieren, meren, kanalen, zandwegen, duinen of strand in de omgeving van Den Haag, Rotterdam, Delft, Dordrecht, Leiden, Gouda, Rhenen, Arnhem, Nijmegen, Emmerik en Kleef. Hij schilderde regelmatig winterlandschappen, zee- en stadsgezichten, maar nooit een portret, historiestuk of stilleven.

jan van goyen

OSI-632

jan van goyen3 jan van goyen4

Noors binnen en buiten

Frits Thaulow (Kristiania, 20 oktober 1847 – Volendam, 5 november 1906) was een vooraanstaand Noors kunstschilder.

Thaulow hechtte er altijd veel belang aan dat hij zich niet ging herhalen en maakte daarom veelvuldig reizen, onder meer naar Spanje, Italië (Venetië), België en in 1898 ook de Verenigde Staten. Hij overleed in 1906 tijdens een reis naar Nederland, te Volendam.

Harriet Backer (Holmestrand 21 januari 1845 – Oslo, 25 maart 1932) was een Noors kunstschilderes. Ze werd vooral bekend om haar schilderijen van interieurs, met veel aandacht voor de lichtinval.Frits_Thaulow

Frits_Thaulow2 Frits_Thaulow3

Harriet_Backer Harriet_Backer2 Harriet_Backer3

Thaulow en Backer zijn twee Noorse kunstschilders uit ongeveer dezelfde periode (19-de/20-ste eeuw). De een schilderde vooral landschappen en stadsgezichten. De ander interieurs. En het mooie is: de combinatie van beiden levert een aardig beeld op van hoe er toen ongeveer uitzag. Wat gebeurde er in de huizen die Thaulow schilderde? Dat liet Backer zien in haar werk.

Door Vincent van Gogh bewonderde meesters

Al lezende in het boek: Vincent van Gogh – Een leven in brieven kwamen een aantal meesters voorbij waarvoor Vincent bewondering koesterde. Tot die meesters behoorden: Rembrandt. Matthijs Maris, Pieter Brueghel de Oude, John Everett Millais, Eugene Delacroix, Alexandre Bida, Jules Dupré en Millet. Om uiteenlopende redenen.

Een greep uit hun werk.

Pieter_Bruegel_de_Oude_-_De_dans_der_bruid_(Antwerpen) rembrandt2 Matthijs_Maris Jules_Dupré jf millet2 JE Millais4 Delacroix3 Alexandre Bida4