Is Frankenstein actueler dan ooit?

frankenstein

bron foto: exhibitions.nypl.org

Mijn zoon zal 12 of 13 geweest zijn. Met zijn vrienden (en hier en daar een losse, maar moedige vriendin) is er een horror-avond georganiseerd. Ze gaan gezamenlijk een enge film kijken. Lichten uit, chips bij de hand en wat te drinken. Als het te spannend wordt, gaat het licht weer aan.

mary shelley, thenational.ae

Mary Shelley; bron foto: thenational.ae

Het is van alle tijden: ook bij de Britse dichters Lord Byron en Shelley thuis gaat het er in de 18-de eeuw ongeveer zo aan toe. Er wordt geen film gekeken, maar er worden elkaar griezelverhalen verteld. Onder de aanwezigen ook Mary Godwin (de latere mevrouw Shelley). Een aantal dagen later heeft ze een nachtmerrie met grote gevolgen. De nachtmerrie gaat over een geniale wetenschapper die in het verderf wordt gestort door het wezen dat hij zelf creëerde. Het werd een boek: Frankenstein of de moderne Prometheus.

Griezelverhalen bestaan al heel lang. Ook die over een wetenschapper die dode materie tot leven weet te wekken. In oude Joodse verhalen komt Golem voor. Een wrekende reus die door rabbi Löw uit klei werd geschapen om Praagse Joden te beschermen tegen antisemtische krachten. Golem kennen we nog steeds. Uit de Hobbit-film-triologie bijvoorbeeld, maar ook uit Goethe’s Zauberlehrling; Disney’s Fantasia; uit The Simpsons; the X-files en uit het Pokémon-spel (golemkaarten).

Ook in de tijd van Mary Shelley was er de gothic-novel. Bedreigde maagden, onbetrouwbare buitenlanders en sombere middeleeuwse kastelen zijn enkele gekende elementen. Ook in Frankenstein zijn de locaties zwart-somber en worden jonge vrouwen gruwelijk vermoord. Nieuw is de flinke dosis wetenschap. Shelley werd daarmee de grondlegster van een nieuw genre: de science-fiction.

De jonge Zwitserse wetenschapper Frankenstein gelooft in de zegeningen van de technologische vooruitgang. Hij knutselt uit menselijke resten een wezen in elkaar dat hij bezielt met een levenselixer. Net als de Griekse held Prometheus (die vuur van de goden stal) wordt Frankenstein gruwelijk gestraft voor zijn daad. De moraal: speel niet voor God en hoed je voor de gevaren van de techniek. Dat is een actuele discussie met de komst van kunstmatige intelligentie en gesleutel aan stamcellen en DNA.

Frankenstein is een roman met veel lagen en daardoor nog steeds actueel. Het boek gaat ook over de gekwelde kunstenaar, de nobele wilde en over de opvatting dat mannen door roeien en ruiten gaan als het gaat om leven op te wekken zonder tussenkomst van de vrouw (een opvatting die door de feministische moeder van Mary Shelley werd verkondigd).

Frankenstein werd natuurlijk wereldberoemd als film (1931, de eerste met Boris Karloff). We danken er ook het frankenstein-complex aan: onze angst voor robots. En aan diezelfde avond bij de laat-romantische Engelse dichters een andere gruwelheld: graaf Dracula. John Polidori, Byron’s lijfarts schreef The Vampyre waarop Bram Stoker zijn succesvolle roman Dracula baseerde.

Bron: Made in Europe – Peter Steinz, Nieuw Amsterdam Amsterdam, 2014

Venetië en de moderne kunst: ziek van weerzin

Venetie, explorista

Drukte in Venetië. bron foto: explorista.nl

Venetië is de stad van de oude en de nieuwe kunst, zeg maar de moderne. Voor beiden bestaat veel belangstelling. De oude kunst wordt inmiddels onder de voet gelopen door miljoenen toeristen jaarlijks. Voor de moderne kunst is er elke twee jaar de Biënnale.

Schrijver Dirk van Weelden (1957) situeert zijn korte verhaal De schatbewaarder in dat Italiaanse (cultuur)toeristenparadijs. Twee vrienden van vroeger ontmoetten elkaar in deze hotspot. De vriend is succesvol in de kunsten. Reden om er eens lustig op los te filosoferen.

‘Het lot van Venetië is dat van de moderne kunst. Zo zie ik het. Venetië wordt onzichtbaar door haar bewonderaars, de stad bezwijkt onder haar eigen aantrekkelijkheid. De moderne kunst wordt ook steeds meer een toeristische attractie, en veel hedendaagse kunst speelt daarop in, en lijkt nog het meest op een tourist trap. Veel kunst heeft tegenwoordig haar eigen arrogante hoerigheid tot onderwerp en haar voornaamste werkmodel is dat van de societyroddel. Het gaat niet om het geld, begrijp me goed, het gaat erom dat de meeste kunst er niet tegen bestand is om een massamedium te zijn. En ik verzet me ertegen dat dat steeds meer een norm wordt.’

‘Maar ik begrijp niet dat je je dan zo verlustigt aan de hoerigheid, het valse, en het destructieve, of kick je alleen op je eigen weerzin ertegen!’

‘Hee, kom op, Gregg, dat begrijp je best. Waarom kwamen onze oude kameraden Shelley en Byron hier, of moet ik zeggen Julian en Maddolo? Venetië is toch van oudsher de stad van de melancholie. Melancholie is niet zomaar een zoet weemoedig sausje over je hersenpan, het is een stemming die van je ziel een filosofische machine maakt. ‘Sein eignen Kummer lieben’ heette dat vroeger, en dat is een ziekte, maar ook een wapen. Er is geen betere plek op aarde om dat wapen te slijpen en te leren beheersen dan Venetië. Er is niets waar ik zo hartstochtelijk van houd als kunst en daarom ook niets wat me zo kotsziek van weerzin kan maken.’

van weelden, bladkrant

bron foto: bladkant.nl

Dirk van Weelden (1957)

Uit: De schatbewaarder; uit: Bij-lezen, Bezige Bij Amsterdam, 1991