Don Quichot: over het publiek dat lezen gaat

donquichotbron illustratie: Gustave Doré

En daar stond hij in het schap van de kringloop: een door Gustave Doré geïllustreerde versie van Don Quichot, vertaald en toegelicht door Werumeus Buning en Van Dam, twaalfde druk uit 1993. Prijs 2,75. Kon ik niet laten liggen. Want: dit boek uit de periode 1605-1615 (want geschreven in 2 delen) is iets heel bijzonders.

Geschreven door Miguel de Cervantes (1547-1616, Henares, Spanje) in twee delen. Het boek was in zijn tijd al populair en dat is in de loop der eeuwen alleen maar meer geworden. Omdat het een gelaagd boek is; omdat het een boek is dat leest als een avonturenroman, maar ook als een filosofische roman. DQ is een experimentele roman over een edelman die gek wordt van het vele lezen (van ridderromans) en als dolende ridder met zijn knecht Sancho Panza de wereld intrekt. DQ is het verhaal van een naïveling in de boze buitenwereld. Het is een satire op de Spaanse samenleving. Een roman die gaat over fictie en werkelijkheid. Die bijzonder is omdat de schrijver voordurend commentaar geeft op wat er gebeurt. Het is een boek dat veel grote schrijvers daarna geïnspireerd heeft: Sterne, Flaubert, Gogol en Melville om er maar een paar te noemen. Don Quichot is de wijste wijze die ooit leefde en was het product van menselijke verbeelding. Wellicht is DQ na de bijbel het meest verkochte en gelezen boek.

Uit de voorrede van deel 1

‘Want hoe zou ik mij niet bedremmeld voelen tegenover het oordeel van die oude wetgever die men het publiek noemt, wanneer het ziet dat ik na verloop van zoveel jaren die ik in stilte der vergetelheid doorbracht, thans ondanks de last mijner jaren te voorschijn treed met een boek zo droog  als hooi, gespeend van alle vindingrijkheid, ongelukkig uitgevallen wat stijl betreft, arm aan geestige gezegden en ten enenmale iedere geleerdheid en wetenschappelijke methode ontberend, zonder kanttekeningen en op- en aanmerkingen aan het slot, waarvan zoals ik zie andere boeken voorzien zijn, al zijn het maar profane fabels, zo volgepropt met uitspraken van Aristoteles, Plato en de gehele schare van wijsgeren, dat zij de lezers versteld doen staan, die de auteurs voor zeer belezen mannen houden, even geleerd als welbespraakt. En wanneer zij de Heilige Schrift aanhalen, lijken zij wel godgeleerde doktoren gelijk de Heilige Thomas van Aquino; ze gaan zo beleidvol en met vernuft te werk dat zij in één regel een dwaze minnaar beschrijven en in de volgende al een preekje houden, zo vroom dat het een vreugde en een genot is het te horen of te lezen.’

Uit: Don Quichot, Querido Amsterdam, 1993; vertaling J. Werumeus Buning en C. van Dam

De mooie vrouw: ‘ver vuur ben ik’

In Don Quichot van Miguel de Cervantes zit een prachtig hoofdstuk over de herderin Marcela die schuldig zou zijn aan de dood van de herder Grisóstomo. Hij pleegde zelfmoord omdat hij zoveel van haar hield en haar niet kon krijgen. Dit komt uit de verdedigingsrede van Marcela:

‘En zoals de adder niet verdient te worden beschuldigd vanwege het gif dat zij bij zich draagt, hoewel ze ermee doodt, daar de natuur het haar heeft gegeven, zo verdien ik het niet te worden berispt omdat ik mooi ben; want schoonheid bij een eerbare vrouw is als een ver vuur of een scherp zwaard, dat niet brandt of snijdt wie niet in de buurt komt. (…) Ver vuur ben ik en een ver weggelegd zwaard. Wie ik verliefd heb gemaakt met mijn aanblik heb ik met mijn woorden ontnuchterd.’

En verder:

‘Männer umschwärmen mich wie Motten um das Licht, und wenn sie verbrennen, ja dafür kann ich nichts.’

Uit: Een prachtig neusje. De schrijver als cosmetisch chirurg. NRC Handelsblad, 10-10-1997

Bron: Arnon Grunberg (1971, Amsterdam)

Bijna iedere dag muziek: Celia Cruz

Eén van de meest kenmerkende stemmen uit het latijns-amerikaanse genre: Celia Cruz (1925-2003, Havana, Cuba). Meermaals onderscheiden en gelauwerd door een aantal Amerikaanse universiteiten, vanwege haar verdiensten voor de Spaans-talige muziek. Celia zong alleen in het Spaans, haar moedertaal. Haar optredens (met o.a. met de beroemde Fania All Stars) waren aards, maar immer met een grote glimlach en met een betoverende outfit, voorzien van bijpassend schoeisel.

Geboren werd ze in Havana, Cuba, als 1 van 14 broers en zussen. Al vroeg was ze op het muzikale pad met optredens op school, in zalen en in nachtclubs. In de jaren 50, vorige eeuw, kwam ze in contact met Duke Ellington en Tito Puente, hetgeen het begin van haar internationale doorbraak was. Na in de jaren 80 een contract getekend te hebben met een sublabel van Fania, werd haar naam gevestigd als 1 van de grote zangers van latin-american. Salsa, mambo en rumba waren de genres waarin ze zich bewoog en met veel succes en aanzien. Dit genre kreeg internationaal een enorme boost door haar inzet. Zij is ook verantwoordelijk voor het feit dat deze muziek aansluiting kreeg bij nieuwe generaties.

Het sprankelende kleurenpalet van Marià Fortuny

fortuny y marsal 1fortuny y marsal 3fortuny y marsal 5Marià Fortuny, eigenlijk Marià Josep Maria Bernat Fortuny i Carbó, ook Marià Josep Maria Bernat Fortuny i Marsal, (1838 – 1874), was een Spaans kunstschilder, graficus en tekenaar.

Fortuny maakte in de stijl van Meissonier een aantal kleine genrestukken. Hij schilderde bij voorkeur werken met een opgewekte inhoud in tegenstelling tot de zwaarmoedige Spaanse traditie. Hij gebruikte een sprankelend kleurenpalet, was technisch virtuoos, schilderde mooie lichteffecten en had een voorliefde voor anekdotische details in zijn werken.

Hij had in de jaren 1870 vooral succes in Frankrijk waar de critici de opkomende impressionisten als navolgers van Fortuny zagen en op basis van hun vrije penseelvoering en heldere lichte kleuren “fortunisten” werden genoemd. Fortuny’s succes viel dus samen met de opkomst van de impressionisten hoewel hijzelf niet bij die stroming kan ingedeeld worden. Hij blijft het academische clair-obscur gebruiken en zijn voorliefde voor zwart, bruin en aardtinten onderscheidt hem duidelijk van de impressionisten. In de periode na zijn huwelijk, schilderde hij vooral taferelen uit Sevilla, Portici en Granada, landschappen, portretten en naakten.

fortuny y marsal 2fortuny y marsal 4fortuny y marsal 6

Don Quichot houdt ons al eeuwen bezig

don-quixote-daumier

Don Quichot en zijn knecht Sancho Pancho door Honoré Daumier

Een breed opgezette, satirische avonturenroman kun je ‘cervantesk’ noemen; een naïeve idealist (zo een die tegen de windmolens vecht) is een ‘don quichot” – in de literatuur en in het echte leven.

De vernuftige edelman Don Quichot van La Mancha verscheen in 1605 (deel 1) en 1615 (deel 2) in Spanje. De roman geldt als de eerste moderne roman van de wereldliteratuur en spreekt tot op de dag van vandaag (juli 2018) nog tot de verbeelding (zie de verfilming door Terry Gilliam, video).

Don Quichot is het verhaal van een man die beneveld raakt door de ridderromans die hij leest, en die als dolend anachronisme het oosten van Spanje doortrekt. Het is een tragikomische avonturenroman over een naïeveling in de boze buitenwereld. Daarnaast is het een satire op de vroegmoderne Spaanse samenleving en een filosofische roman waarin de verhouding tussen fictie en werkelijkheid op losse schroeven wordt gezet. Don Quichot ziet windmolens voor reuzen aan en een lelijke boerendochter voor de schone Dulcinea; zijn geestelijke vader Cervantes doorspekt zijn roman, en vooral het tweede deel, met ironisch commentaar, parodieën op het verhaal zelf en verwijzingen naar de auteur.

don-quixote-picasso

Don Quichot en Sancho Pancho door Picasso

Van zelfkennis was Miguel de Cervantes Saavedra (1547 – 1616) niet gespeend. Na een avontuurlijk leven als soldaat op zee (gewond geraakt), als slaaf van Moorse piraten, als zwendelaar en als belastingontvanger, maakte hij in Andalusië naam als toneelschrijver. In 1613 publiceerde hij de verhalenbundel Voorbeeldige novellen, die nog altijd leesbaar is. Zijn roem berust op de riddersatire die hij tijdens een verblijf in de gevangenis van de streek La Mancha schreef. Don Quichot werd binnen korte tijd zó populair dat een andere schrijver zich aan een vervolg waagde. Tot grote woede van Cervantes, die in het door hem gepubliceerde tweede deel afrekende met de romanrover en zijn held voor alle zekerheid liet sterven.

don-quixote-dali

Ridder en knecht door Dali

Don Quichot is het prototype van het gelaagde boek, leesbaar als kinderverhaal én als studieobject voor academici. Geen wonder dat schrijvers uit alle eeuwen en culturen het als hun ideale boek hebben gezien.

Uit: Made in Europe – Pieter Steinz, Nieuw Amsterdam Amsterdam, 2014 

don-quixote-dore

De versie van Gustave Doré

 

Het brede kader van Velázquez’ Las Meninas speelt met de kijker

velazguez meninas

Las Meninas (de hofdames, 1656) van Diego Velázquez

In Las Meninas zien we de schilder achter de ezel in een provisorisch atelier, terwijl de infanta, de dochter van de koning, bij hem op bezoek is. Zij wordt vergezeld door twee jonge hofdames, een klein mens, een kind, een hond en twee oudere chaperonnes, en gadegeslagen door een kamerheer des konings die in het verdwijnpunt van het schilderij in de deuropening staat. Zelf kijkt ze naar ons, de toeschouwers, net als de schilder en de achondroplaste. Of kijken ze naar iemand die net het atelier binnenkomt, de koning met zijn vrouw bijvoorbeeld? In dat geval is de afbeelding van het koninklijk paar aan de achterwand geen schilderij maar een spiegel.

Velázquez’ spel met de kijker heeft door de eeuwen heen kunnen rekenen op de mateloze bewondering van collega’s.

Uit: Made in Europe – Pieter Steinz, Nieuw Amsterdam Amsterdam, 2014

Licht: ballingschap

Ballingschap

Langs de vast gesloten deuren, / op een rivier van vergetelheid, gaat het oude lied. / Een licht peinst in de verte / als door een hemel heen. / Misschien zijn allen aan het slapen, / terwijl hij heel alleen zijn lot draagt.

Moe van het leven, van het dood zijn, / met kou in plaats van bloed, / met kou die met een glimlach insinueert / op de sombere stoepen.

De nacht laat hem alleen en het daglicht vindt hem, / de schaduw vastberaden in zijn spoor.

LuisCernudaLuis Cernuda (1902 – 1963), Spaans-Mexicaans

Uit: meandermagazine.net; vertaling Stijn Kleijnen

Luis Cernuda werd in het Spaanse Sevilla geboren in 1902. Hij ging in 1938, tijdens de Spaanse Burgeroorlog, in ballingschap. Vanuit de VS en Mexico werd hij een invloedrijk dichter en criticus. En een rolmodel door zijn homoseksualiteit.

García Lorca legt uit wat poëzie is

Poëzie zit in alle dingen, in het lelijke, in het mooie, in het stuitende; de moeilijkheid is haar te ontdekken, de diepe meren van de ziel te wekken. Het knappe van een geest is dat hij een gemoedsaandoening kan ondergaan en op vele manieren, die allemaal verschillend en tegengesteld zijn, kan interpreteren. En door de wereld kan gaan, opdat we bij de poort van onze ‘eenzame weg’ gekomen de beker kunnen ledigen van alle bestaande emoties, deugd, zonde, zuiverheid, zwartheid. Interpretatie dient altijd te geschieden door onze ziel over de dingen te schenken, door een spiritueel iets te zien waar het niet bestaat, door de vormen de verrukking te geven van onze gevoelens, we dienen op verlaten pleinen de zielen van weleer te zien die eroverheen gingen, we moeten één en duizend zijn om de dingen in al hun nuances te ondergaan. We moeten gelovig én profaan zijn. De mystiek van een strenge gotische kathedraal combineren met het wonder van het heidense Griekenland. Alles zien, alles ondergaan. In de eeuwigheid zullen we worden beloond voor het feit dat we geen horizonten hebben gekend. Liefde en erbarmen jegens allen en respect voor allen zal ons naar het ideële koninkrijk brengen. We moeten dromen. Ongelukzalig hij die niet droomt, want hij zal het licht nooit zien…

federico-garcia-lorca

bron illustratie: ikewrites.com

Federico García Lorca (1898 – 1936), Spaans

Uit: Voorwoord Impressie van Spanje – Federico García Lorca, Meulenhoff Amserdam, 1998; vertaling Barber van der Pol

Picasso aan het werk (de magie van het tekenen)

Uit: De magie van het tekenen, Oek de Jong

Tekenen is nog altijd magisch. Kijk op YouTube naar de film waarin Picasso op een glazen wand met enkele meesterlijke lijnen een stier en een vogel tekent en je ondergaat de magie van tekenen (Paul Haesaert, A Visit to Picasso, 1949). Iedereen houdt ervan om mensen te zien tekenen, om een afbeelding te zien ontstaan. Het zit diep.

bron: Museumtijdschrift 3, 2017