Papyrus: inzichten die het werk van Herodotos biedt

Horodotos-Project; ohiohumanities.orgEen standbeeld van Herodotos; bron beeld: ohiohumanities.org

Onverzadigbare nieuwsgierigheid, avonturier, liefhebber van het verbazingwekkende, nomade, één van de eerste schrijvers die globaal kon denken: Herodotos. De Griek die al vroeg op pad ging, snel buiten zijn comfort zone trad en daar verslag van deed in zijn werk Historiën. De Spaanse schrijfster Irene Vallejo (1979) behandelt de Griekse reisjournalist in haar aanbevelingswaardige boek Papyrus en vertelt wat ze allemaal van Herodotos heeft geleerd. Dat doet ze in een hoofdstukken-reeks die begint met de veelzeggende titel: Het is de ander die me mijn geschiedenis vertelt. Een greep:

Hoe gemakkelijk vrouwen in tijden van oorlog en wraak slachtoffer worden van het losgebarsten geweld.

Zo ontdekte Herodotos dat de waarheid ongrijpbaar is, dat het bijna onmogelijk is dingen uit het verleden terug te halen precies zoals ze zijn gebeurd, omdat we slechts beschikken over verschillende, door belangen gestuurde, tegenstrijdige en onvolledige versies van de feiten.

Dat het geheugen broos en onbetrouwbaar is, en dat als iemand zijn verleden oproept hij de realiteit verdraait om zich te rechtvaardigen of troost te vinden (..) we zullen nooit de hele waarheid kennen, we vangen er slechts glimpen van op, varianten, versies, de lange schaduw, eindeloze interpretaties.

We hebben het nodig om andere, verre culturen te kennen omdat die ons een spiegel voorhouden. Omdat we alleen onze eigen identiteit zullen begrijpen als we die tegenover andere identiteiten kunnen zetten. Het is de ander die me mijn geschiedenis vertelt, die me zegt wie ik ben.

Reizen, kijken en vragen; conclusies trekken uit wat anderen hem vertelden en wat hij met eigen ogen zag. Op die manier vergaarde hij kennis.

De persoonlijkheid van ieder van ons wordt bepaald door mentale gewoonten, herhaling en chauvinisme.

Gebruiken zijn in elke cultuur anders, maar de kracht ervan is overal gigantisch. Wat gemeenschappen met elkaar gemeen hebben is dat wat hen in wezen onvermijdelijk met elkaar in conflict brengt: de neiging om te denken dat ze beter zijn. We beschouwen onszelf als superieure wezens.

uit: papyrus, een geschiedenis van de wereld in boeken, Meulenhoff Amsterdam; 2021; vertaling Adri Boon

 

Jorge Guillén Dicht de Dag

Op tv

TV. Opeens een stuk land / Met gedrang van mensen, zomaar / Een dag / Als ’t oorlog is, is het geen misdaad. / Je ziet een gevangene. Hij wordt / Afgemarcheerd naar de plaats / Waar een groepje soldaten klaar staat / Dat zonder meer, dit is iets alledaags, / – Geen show – schiet, fusilleert. / De gestalte van de gevangene / Klapt dubbel, is haast gevallen. / Meteen een reclamespot / Er overheen. / Betaald geglimlach / Dringt binnen op muziek. / En de gruwel, voor onze ogen, / Van de dood? / Alles op nul-niveau. / Alles getrivialiseerd. / Een chaos, en niet van de natuur, / Die ons leven overspoelt. / Van welke macht zijn wij, / Zonder schuld, de slachtoffers?

uit: natuur zal kunst nooit blijvend evenaren, samenstelling `en vertaling Peter Verstegen; Ooievaar Amsterdam, 1996

Jorge Guillén, blogspot.combron beeld: blogspot.com

Jorge Guillén (1893-1984, Valladolid, Sp)

Dit gedicht werd geschreven ten tijde van de Vietnam-oorlog. Actueler dan ooit is de strekking.

Lezen: schimmen alleen voor jou te zien -Papyrus

Laten we het nu even hebben over jou, lezer van deze zinnen, met het boek opengeslagen in je handen, wijd je je aan een mysterieuze en verontrustende activiteit, hoewel het zo gewoon is dat het je belet je te verbazen over wat je aan het doen bent. Denk er eens goed over na. In stilte laat je je blik gaan over rijen letters die betekenis voor jou hebben en je in contact brengen met ideeën die helemaal losstaan van wat je op dit moment omringt. Je hebt je, om zo te zeggen, teruggetrokken in een kamer in jezelf waar afwezige personen tegen je praten, dat wil zeggen schimmen die alleen voor jou te zien zijn (in dit geval mijn spookachtige ik), en waar de tijd verstrijkt op het ritme van je belangstelling of verveling. Je hebt een parallelle realiteit geschapen vergelijkbaar met de cinematografische illusie, een realiteit die alleen van jou afhangt. Je kunt op elk moment je ogen afwenden van deze alinea’s en weer meedoen met de wereld om je heen. Maar tot dan blijf je aan de zijlijn, daar waar je wilt zijn, waar je voor gekozen hebt. Er schuilt bijna iets magisch in dit alles.

lezen middeleeuwen.jpg

(er volgt een verhandeling over dat lezen niet altijd een intieme, persoonlijke ervaring was. In de middeleeuwen was bijvoorbeeld hardop lezen de norm. Schrijvers spraken hun zinnen hardop uit en letten op de muzikaliteit van het gesprokene. Een boek was een uitgesproken stem. De vrijheid die we nu als lezer hebben, is een verovering van het autonome denken op het zich verlaten op autoriteit en kwam stap voor stap tot stand)

Je bent een zeer bijzonder soort lezer en stamt van een geslacht van vernieuwers af. Dit zwijgende gesprek tussen jou en mij, vrij en geheim, is een verbazingwekkende uitvinding.

fragment uit: Papyrus, een geschiedenis van de wereld in boeken – Irene Vallejo, Meulenhoff Amsterdam, 2021; vertaling Adri Boon

‘Ze zochten boeken’ – Papyrus

Het lijken allemaal tekentjes, / die letters, maar binnenin zitten stemmen. / Elke bladzij is een eindeloze doos vol stemmen.

Mia Couto in Vrouwen van as

Mysterieuze groepen mannen te paard trekken over de wegen van Griekenland. Vanaf hun akker of vanuit de deuropening van hun hut kijken de boeren er argwanend naar. De ervaring heeft geleerd dat alleen gevaarlijke mensen reizen: soldaten, huurlingen en slavenhandelaars. Ze fronsen het voorhoofd en grommen tot ze hen in de verte weer zien verdwijnen. Gewapende vreemdelingen, daar moeten ze niets van hebben.

De ruiters galopperen zonder te letten op de dorpsbewoners. Maandenlang hebben ze bergen beklommen, ravijnen bedwongen, valleien dookruist, rivieren doorwaard, zijn ze van eiland naar eiland gevaren. Hun spieren zijn gehard, ze hebben weerstand opgebouwd sinds ze deze vreemde opdracht kregen. Om hun missie te volbrengen moesten ze zich wagen in vijandige gebieden van een wereld die bijna permanent in oorlog is. Ze zijn jagers op zoek naar een zeer bijzondere prooi. Stille, sluwe prooien die geen sporen achterlaten.

(..)

De boeren die voor de deur van hun hut gaan zitten kijken wat er gebeurt, de huurlingen en struikrovers, ze zouden allemaal grote ogen hebben opgezet en hun mond zou van ongeloof zijn opengevallen als ze hadden geweten waar die buitenlandse ruiters achteraan zaten.

Boeken, ze zochten boeken.

fragment uit de proloog van Papyrus, een geschiedenis van de wereld in boeken, Irene Vallejo, Meulenhoff Amsterdam, 2021; vertaling Adri Boon

vallejo, irene; lavanguardia.combron beeld: lavanguardia.com

Irene Vallejo (1979, Zaragoza, Sp)

Txema Salvans fotografeert de perfecte dag

slavans, txema; zonnebad6slavans, txema; zonnebad4slavans, txema; zonnebad2Ze is Spaans en trok jarenlang langs de Middellandse Zee-kusten om er foto’s te maken van dagjesmensen, die van de zon genieten. Haar naam: Txema Salvans. Voor de zonaanbidders is de dag waarop de foto gemaakt werd de perfecte dag. Wat we op de foto zien zijn mensen die proberen te genieten van een buitenkansje. Wat de foto’s ook laten zien is in welk decor dat zon-aanbidden gaat. Het decor is onze industrie of de oprukkende bebouwing. Want in veel gevallen is dat mooie strandje niet ver weg van de oprukkende industrie, de bedrijvigheid, de nieuwbouw voor de toeristenindustrie. De spanning van de foto’s zit dan ook in die vreemde tegenspraak.

14840_12 003slavans, txema; zonnebad5

Don Quichot: over het publiek dat lezen gaat

donquichotbron illustratie: Gustave Doré

En daar stond hij in het schap van de kringloop: een door Gustave Doré geïllustreerde versie van Don Quichot, vertaald en toegelicht door Werumeus Buning en Van Dam, twaalfde druk uit 1993. Prijs 2,75. Kon ik niet laten liggen. Want: dit boek uit de periode 1605-1615 (want geschreven in 2 delen) is iets heel bijzonders.

Geschreven door Miguel de Cervantes (1547-1616, Henares, Spanje) in twee delen. Het boek was in zijn tijd al populair en dat is in de loop der eeuwen alleen maar meer geworden. Omdat het een gelaagd boek is; omdat het een boek is dat leest als een avonturenroman, maar ook als een filosofische roman. DQ is een experimentele roman over een edelman die gek wordt van het vele lezen (van ridderromans) en als dolende ridder met zijn knecht Sancho Panza de wereld intrekt. DQ is het verhaal van een naïveling in de boze buitenwereld. Het is een satire op de Spaanse samenleving. Een roman die gaat over fictie en werkelijkheid. Die bijzonder is omdat de schrijver voordurend commentaar geeft op wat er gebeurt. Het is een boek dat veel grote schrijvers daarna geïnspireerd heeft: Sterne, Flaubert, Gogol en Melville om er maar een paar te noemen. Don Quichot is de wijste wijze die ooit leefde en was het product van menselijke verbeelding. Wellicht is DQ na de bijbel het meest verkochte en gelezen boek.

Uit de voorrede van deel 1

‘Want hoe zou ik mij niet bedremmeld voelen tegenover het oordeel van die oude wetgever die men het publiek noemt, wanneer het ziet dat ik na verloop van zoveel jaren die ik in stilte der vergetelheid doorbracht, thans ondanks de last mijner jaren te voorschijn treed met een boek zo droog  als hooi, gespeend van alle vindingrijkheid, ongelukkig uitgevallen wat stijl betreft, arm aan geestige gezegden en ten enenmale iedere geleerdheid en wetenschappelijke methode ontberend, zonder kanttekeningen en op- en aanmerkingen aan het slot, waarvan zoals ik zie andere boeken voorzien zijn, al zijn het maar profane fabels, zo volgepropt met uitspraken van Aristoteles, Plato en de gehele schare van wijsgeren, dat zij de lezers versteld doen staan, die de auteurs voor zeer belezen mannen houden, even geleerd als welbespraakt. En wanneer zij de Heilige Schrift aanhalen, lijken zij wel godgeleerde doktoren gelijk de Heilige Thomas van Aquino; ze gaan zo beleidvol en met vernuft te werk dat zij in één regel een dwaze minnaar beschrijven en in de volgende al een preekje houden, zo vroom dat het een vreugde en een genot is het te horen of te lezen.’

Uit: Don Quichot, Querido Amsterdam, 1993; vertaling J. Werumeus Buning en C. van Dam

De mooie vrouw: ‘ver vuur ben ik’

In Don Quichot van Miguel de Cervantes zit een prachtig hoofdstuk over de herderin Marcela die schuldig zou zijn aan de dood van de herder Grisóstomo. Hij pleegde zelfmoord omdat hij zoveel van haar hield en haar niet kon krijgen. Dit komt uit de verdedigingsrede van Marcela:

‘En zoals de adder niet verdient te worden beschuldigd vanwege het gif dat zij bij zich draagt, hoewel ze ermee doodt, daar de natuur het haar heeft gegeven, zo verdien ik het niet te worden berispt omdat ik mooi ben; want schoonheid bij een eerbare vrouw is als een ver vuur of een scherp zwaard, dat niet brandt of snijdt wie niet in de buurt komt. (…) Ver vuur ben ik en een ver weggelegd zwaard. Wie ik verliefd heb gemaakt met mijn aanblik heb ik met mijn woorden ontnuchterd.’

En verder:

‘Männer umschwärmen mich wie Motten um das Licht, und wenn sie verbrennen, ja dafür kann ich nichts.’

Uit: Een prachtig neusje. De schrijver als cosmetisch chirurg. NRC Handelsblad, 10-10-1997

Bron: Arnon Grunberg (1971, Amsterdam)

Bijna iedere dag muziek: Celia Cruz

Eén van de meest kenmerkende stemmen uit het latijns-amerikaanse genre: Celia Cruz (1925-2003, Havana, Cuba). Meermaals onderscheiden en gelauwerd door een aantal Amerikaanse universiteiten, vanwege haar verdiensten voor de Spaans-talige muziek. Celia zong alleen in het Spaans, haar moedertaal. Haar optredens (met o.a. met de beroemde Fania All Stars) waren aards, maar immer met een grote glimlach en met een betoverende outfit, voorzien van bijpassend schoeisel.

Geboren werd ze in Havana, Cuba, als 1 van 14 broers en zussen. Al vroeg was ze op het muzikale pad met optredens op school, in zalen en in nachtclubs. In de jaren 50, vorige eeuw, kwam ze in contact met Duke Ellington en Tito Puente, hetgeen het begin van haar internationale doorbraak was. Na in de jaren 80 een contract getekend te hebben met een sublabel van Fania, werd haar naam gevestigd als 1 van de grote zangers van latin-american. Salsa, mambo en rumba waren de genres waarin ze zich bewoog en met veel succes en aanzien. Dit genre kreeg internationaal een enorme boost door haar inzet. Zij is ook verantwoordelijk voor het feit dat deze muziek aansluiting kreeg bij nieuwe generaties.

Het sprankelende kleurenpalet van Marià Fortuny

fortuny y marsal 1fortuny y marsal 3fortuny y marsal 5Marià Fortuny, eigenlijk Marià Josep Maria Bernat Fortuny i Carbó, ook Marià Josep Maria Bernat Fortuny i Marsal, (1838 – 1874), was een Spaans kunstschilder, graficus en tekenaar.

Fortuny maakte in de stijl van Meissonier een aantal kleine genrestukken. Hij schilderde bij voorkeur werken met een opgewekte inhoud in tegenstelling tot de zwaarmoedige Spaanse traditie. Hij gebruikte een sprankelend kleurenpalet, was technisch virtuoos, schilderde mooie lichteffecten en had een voorliefde voor anekdotische details in zijn werken.

Hij had in de jaren 1870 vooral succes in Frankrijk waar de critici de opkomende impressionisten als navolgers van Fortuny zagen en op basis van hun vrije penseelvoering en heldere lichte kleuren “fortunisten” werden genoemd. Fortuny’s succes viel dus samen met de opkomst van de impressionisten hoewel hijzelf niet bij die stroming kan ingedeeld worden. Hij blijft het academische clair-obscur gebruiken en zijn voorliefde voor zwart, bruin en aardtinten onderscheidt hem duidelijk van de impressionisten. In de periode na zijn huwelijk, schilderde hij vooral taferelen uit Sevilla, Portici en Granada, landschappen, portretten en naakten.

fortuny y marsal 2fortuny y marsal 4fortuny y marsal 6