L’atalante: (sur)realistische filmklassieker

L’Atalante werd in 1934 gemaakt door regisseur Jean Vigo. Het is de enige lange speelfilm die Vigo maakte. Enkele weken na de première overleed de Franse filmmaker aan de gevolgen van tbc. Het merendeel van de filmopnamen vond plaats in slechte weersomstandigheden langs de kanalen rond Parijs.

Het verhaal: een jonge binnenschipper, Jean, neemt zijn jonge bruid Juliette mee op zijn boot, die de naam Atalante draagt. De sleur van het alledaagse leven op het schip wordt onderbroken door magische momenten. De film kent sterke personages, zowel hoofd- als bijrollen zijn uitstekend bezet (door bijvoorbeeld Michel Simon).

De setting en de plot zijn realistisch maar de film heeft ook surrealistische trekjes. Er wordt door Vigo verwezen naar het onderbewuste en naar de droomtheorieën van Sigmund Freud. Maar er zijn ook verwijzingen naar de omverwerping van de morele en sociale codes van de burger.

De film werd in eerste instantie slecht ontvangen; aangepast en van een andere titel voorzien. In 1945 werd de film in zijn oorspronkelijke vorm hersteld en sindsdien geldt L’Atalante als een klassieker. Hieronder een droomscene uit de film en een trailer.

Bronnen: Film – Ronald Bergan, Unieboek Houten, 2007; Criterion Collection; BFI

Hendrik de Vries: we waren alleen in huis…

We waren alleen in huis

We waren alleen in huis. / We hoorden op ’t venster kloppen. / We gingen ons gauw verstoppen / In ’t bed en achter ’t fornuis. / De deur werd opengebroken. / Een man en een vrouw kwamen binnen. / Waren dat menschen of spoken? / Ze zochten in alle kasten.

Speelgoed en lakens en linnen / En kroezen en tinnen kannen / Gaven ze weg door de ramen. / Daar stonden andere mannen. / Wij keken toe wat ze namen, / Hielden ons diep neergedoken: / Tegen zooveel vreemde gasten / Konden wij toch niets beginnen.

Uit: Toovertuin, Stols Den Haag, 1948

hendrik de vries, woest en ledig

bron foto: woestenledig.com

Hendrik de Vries (1896 – 1989)

Félix Labisse omarmde zijn gedroomde blauwe vrouw

Felix-Labisse-blauwe vrouw 6

Felix-Labisse-blauwe vrouw 4

Felix-Labisse-blauwe vrouw 2Félix Labisse werd in 1905 in Noord-Frankrijk geboren en stierf in 1982. Hij leefde afwisselend in Frankrijk en België.

Zijn eerste creaties werden beïnvloed door James Ensor, die hij in 1927 ontmoette,  en het Vlaamse expressionisme.

Labisse wordt beschouwd als een surrealistische schilder maar hij werkte in de marge van de beweging omdat André Breton hem nooit erkende als een van de zijnen.

Labisse’s werk verkende de grenzen van het fantastische, van rituelen, magie en erotiek.

Zijn vrouwelijke personages met wulpse en gekleurde lichamen ontwikkelen zich in een vreemde en tijdloze wereld.

In 1964 verschenen de eerste blauwe vrouwen in zijn schilderijen. Ze zullen bijdragen aan zijn bekendheid.

Naast zijn carrière als schilder had Labisse een carrière als decorateur in theater, dans en opera. Hij maakte onder andere toneeldecors voor Jean-Louis Barrault.

Felix-Labisse-blauwe vrouw 1

Felix-Labisse-blauwe vrouw 3

Felix-Labisse-blauwe vrouw 5

Licht: ik heb zo vaak gedroomd van jou

Ik heb zo vaak gedroomd van jou

Ik heb zo vaak gedroomd van jou, / Gelopen, gepraat, geslapen met je schim / Dat er mij misschien niet meer blijft, / En toch, dan alleen schim te zijn / Met de schimmen en honderdvoud / Meer schaduw dan de schaduw / Die voortbeweegt en licht / Zal voortbewegen / Op de zonnewijzer van je leven.

Robert Desnos (1900 – 1945), Frans

bron: Gallimard, 1930; vertaling Elisabeth Leijnse

desnos, robert

bron foto: kickstarter.com

Desnos werd in 1900 geboren in Parijs, sloot zich aan bij de surrealisten en later bij de antifascisten. Was een zeer succesvol schrijver van poëzie en chansons. In 1944 werd hij opgepakt door de Gestapo en gedeporteerd, een maand na de bevrijding stierf hij van uitputting in het kamp Theresienstadt, juni 1945.

Raymond Queneau carpediemt in ‘Zazie’

Een boek als een film, nee, als een stripverhaal. Ik heb het over Zazie in de metro. Rond Zazie, die door haar moeder even losgelaten wordt in Parijs bij oom en tante, wervelen zich de gebeurtenissen. Dit alles ter lering ende vermaak. De personages zijn grotesk, inclusief de sprekende papegaai Laverdure. De humor is oorspronkelijk en verrassend. De sfeer is die van de kinderlijke onschuld, al eindigt het boek in een gevecht dat nog het meest aan Asterix en Obelix doet denken, die zich van hun Romeinen ontdoen. Dat typisch Franse dus.

Maar dan toch een passage waarin we iets gewaar worden van de kunst van schrijver Raymond Queneau:

zazie‘Waarom’, zei hij, ‘waarom zouden wij het leven niet nemen zoals het is, aangezien het kleinste kleinigheidje genoeg is om ons ervan te beroven? Ontstaan, bloeien, verwelken, vergaan, het komt allemaal voort uit het kleinste kleinigheidje. Wie zou de slagen van het noodlot en de vernederingen van een schone carrière, de oplichterijen van de kruideniers, de prijzen van de slagers, het water van de melkboeren, het slechte humeur van de familieleden, de woede van de leraren, het gescheld van de adjudanten, de verdorvenheid van de bezitters, het geweeklaag van de bezetenen, de stilte van de onmetelijke ruimten, de lucht van bloemkool of de aandoenlijkheid van kermispaardjes verdragen, als hij niet wist dat het verraderlijke en woekerende gedrag van enkele nietige cellen of de baan van een kogel, door een onverantwoorde anonymus ongewild uitgestippeld, al deze zorgen onverhoeds in de blauwe lucht kan doen opgaan.’

Raymond Queneau (1903 – 1976) Frans

Uit: Zazie in de metro, Bezige Bij Amsterdam, 2004; vertaling Jenny Tuin

Rufino Tamayo schildert vooral ‘Mexicaans’

rufino tamayo 1

rufino tamayo 3

rufino tamayo 5

Rufino Tamayo (1889 – 1991, Mexicaans), was schilder en behoorde met Orozco, Rivera en Siqueiros tot de meest invloedrijke Mexicaanse kunstenaars van onze tijd.

Tamayo woonde lang in de USA. Hij schilderde in een figuratieve stijl maar wel met duidelijke invloeden uit surrealisme, kubisme en expressionisme. Zijn thematiek is echter nadrukkelijk geïnspireerd door Mexicaanse tradities en cultuur.

Eén van de meer bekende werken van Tamayo is te zien op het Unesco-gebouw in Parijs. Daarvoor maakte hij in 1958 een monumentale muurschildering.

rufino tamayo 2

rufino tamayo 4

rufino tamayo 6

Paul Nash ontdekte het surreële en mystieke van het Engelse landschap

paul nash 2

Totes Meer (Dead Sea) 1940-1 by Paul Nash 1889-1946

paul nash 4

Paul Nash (1889 – 1946, Brit) was kunstschilder, aquarellist, graveur, ontwerper en illustrator en kreeg zijn leven lang inspiratie door het Britse (Engelse) landschap. Bomen waren zijn eerste passie. Hij maakte er talloze tekeningen en aquarellen van.

De ommezwaai kwam door zijn ervaringen in de Eerste Wereldoorlog. In dienst van het Britse gouvernement maakte hij indrukwekkende schilderijen van wat de gruwelen deden met mens en landschap. Dat was in een stijl die zichtbaar was beïnvloed door kubisme en abstracte kunst.

Na WO 1 veranderde het werk van Nash. Hij toonde nadrukkelijk belangstelling voor nieuwe stromingen in de kunst (waaronder het surrealisme), die hij combineerde met zijn liefde voor de natuur en het landschap. Zijn landschappen werden lyrisch maar modern en daarmee zette hij de toon voor zijn (op)volgers.

Landscape from a Dream 1936-8 by Paul Nash 1889-1946

Nash, Paul, 1889-1946; Landscape of the Bagley Woods

paul nash 6

‘Duvelmakere’ Jeroen Bosch liep vooruit op surrealisme en fantasy

Jeroen Bosch (1450 – 1516) was niet alleen ‘den duvelmakere’ maar ook een satiricus en een moralist, die volgens sommigen duidelijk schatplichtig was aan de kritische pre-reformatorische geschriften van Erasmus. Met zijn vervreemdende landschappen, zijn hoge horizonten en zijn morbide fantasieën veroverde hij de Europese vorstenhoven en beïnvloedde hij schilders als Cranach, Van Leyden, Dalí en Miró. Bosch mag gelden als een voorloper van het surrealisme en de fantasy in literatuur en film.

Bosch nam de religieuze standaardthema’s van zijn tijd – de zondeval, Johannes de Doper in de wildernis, de aanbidding der koningen, de doornenkroning van Christus, de kruisdraging, het Laatste Oordel, de verzoeking van de heilige Antonius – en omkleedde ze in een revolutionair schetsmatige schilderstijl met krankzinnige (angst)visioenen, waarin overal monsters, karikaturen en duivels opduiken. Ruim baan voor ‘het circus Jeroen Bosch‘, zoals dichter Lennaert Nijgh het omschreef in de tekst van Boudewijn de Groot’s Het Land van Maas en Waal.

Uit: Bosch en Bruegel – Pieter Steinz

BOSCH, Jheronimus, Laatste Oordeel

Het laatste Oordeel, Jeroen Bosch

BOSCH, Jheronimus, Tuin der Lusten

De Tuin der Lusten, Jeroen Bosch

Cranach-Bosch

Cranach de Oudere

van leyden, lucas, laatste oordeel

Lucas van Leyden

dali, bosch

Salvador Dalí

joan-miro-bosch

Joan Miró

Uit: Made in Europe – Piter Steinz, Nieuw Amsterdam Amsterdam, 2014

Francis Bacon schilderde verwrongen en gedeformeerde mensen

SCA0122916Francis Bacon (1909 – 1992), Brits, was autodidact en liet zich eerst beïnvloeden door het surrealisme. Zijn schilderen begon vanaf 1928. Na de Tweede Wereldoorlog vernietigde hij al het werk dat hij voor 1940 gemaakt had. Daarna begon hij aan het werk dat wij van hem kennen: figuratief; dramatisch; verwrongen beelden en gedeformeerde figuren.

francis-bacon_3francis-bacon_4

Bacon schilderde met vluchtige verfstreken en veegde details weer uit. Zijn figuren lijken daardoor in beweging en vervagen.

francis-bacon_6

Hij hield er ook van klassiekers opnieuw in eigen stijl te citeren. Gebruikte foto’s of filmbeelden als basis voor zijn schilderwerk. Zijn werk is van invloed geweest op dat van Hockney en Kitaj.

francis-bacon_2francis-bacon_5

 

Surrealistisch en invloedrijk: Moebius

Achter de naam Moebius gaat Frankrijks meest invloedrijke striptekenaar Jean Giraud (1938 – 2012) schuil. Giraud werd bekend met een western-strip: Blueberry. Maar onder zijn pseudoniem Moebius tekende hij science-fiction strips. Vaak woordenloos, altijd surrealistisch en soms trad hij er zelf in op. Zijn strips werden een bron van inspiratie voor auteurs en filmers in Frankrijk maar ook ver daarbuiten, tot in Japan aan toe. Filmers als Fellini en Besson, auteurs als William Gibson en Paolo Coelho erkenden zijn talent en bewonderden zijn werk.

Hieronder 6 van zijn meest succesvolle werken:

jean-giraud-moebius_arzach

Arzach

moebius - blueberry

Blueberry

moebius - long-tomorrow

Long tomorrow

moebius airtight garage

Airtight Garage

moebius the gardens of aedena

the Gardens of Aedena

moebius the incal

the Incal