De vuurtoren van Jules Verne en André Bronner

Jules_Verne; biografieonline.it

Jules Verne en de vuurtoren van San Juan de Salvamento (beneden); bron beelden: biografieonline.it en pinterest.com

vuurtoren en verne; pinterest

De echte vuurtoren aan het einde van de wereld staat voorbij Isla Grande in Vuurland in het zuiden van Argentinië. Op Stateneiland werd in 1884 naast een militaire gevangenis en een reddingsbasis, een vuurtoren gebouwd: die van San Juan de Salvamento. Het is een eenvoudig, 8-hoekig huis van zes meter hoog. Het zwakke schijnsel was nauwelijks zichtbaar door de bergen in de omgeving en bij bewolkt weer. Voor de Argentijnse regering reden om een meer zichtbare vuurtoren te bouwen, noordelijker, op het eiland Observatorio. In 1902 doofde het licht van San Juan de Salvamento.

Voor Franse schrijver Jules Verne was de vuurtoren reden een boek te schrijven: De piraten van het vuurtoreneiland. Dat boek verscheen in 1905. Voor een andere Fransman, André Bronner, is het boek van Verne reden om het gebied op te zoeken. Bronner is avonturier en trekt met zijn kajak naar dit mens-onvriendelijke gebied. Ter hoogte van de klippen van Stateneiland raakt de kajakker op drift in een sneeuwstorm. Hij doet een schietgebedje en belooft zichzelf, als hij de storm overleeft, dat hij terug zal keren naar de plek. In 1995 gebeurt dat. Hij verblijft maandenlang op het eiland in de buurt van de ruïne van de kleine vuurtoren. Ondertussen denkend over de herbouw van de vuurtoren.

Tegenwoordig zijn er drie identieke vuurtorens San Juan de Salvamento. Eén op de oorspronkelijke lokatie; één op pilaren voor de Franse kust bij La Rochelle en één in het Museo Marítimo van Ushaia. Vlakbij de echte vuurtoren is een bibliotheek. Daarin ligt een van de twee overgebleven exemplaren van de eerste druk van het boek dat door Verne geschreven werd.

bron: atlas van vuurtorens aan het einde van de wereld, Meulenhoff Amsterdam, 2021; vertaling Irene van de Mheen

bronner; media.sudouest.fr

De fransman André Bronner met de replica van de Argentijnse vuurtoren voor de kust van La Rochelle; bron beeld: media.sudouest.fr

San Juan de Salvamento

Bouwjaar 1884; ontstoken 1884; gedoofd 1902; herbouwd 1998; actief; hoogte 6,5 meter; lichthoogte 70 meter; dracht 24 zeemijl; lichtkarakter elke 15 seconden twee schitteringen van 3 seconden wit licht

In de voetsporen van Marguerite Yourcenar

Bevind me in het Franse Vlaanderen, daar waar de scheiding tussen het Belgische en het Franse cultuur-erfgoed het grootst is. Bovenop de Zwarte Berg, Mont Noir, in de buurt van Saint Jan Cappel. In dat dorp staat een kleine school en daar tegenover staat een parmantig huisje. Wat die twee met elkaar van doen hebben (de berg en het dorp) toon ik later.

IMG_6600(1)IMG_6588(1)Marguerite Cleenewerck de Crayencour werd in 1903 geboren in Brussel. Ze was het kind van Michel de Crayencour en moeder Fernande de Cartier de Marchienne, allebei van adelijke families uit Frankrijk en België. Beide families zaten ruim in het geld (o.a. verdiend met de ijzerindustrie) en de grond. Moeder Fernande sterft tien dagen na de geboorte van Marguerite. Vader Michel, die in dienst van de koning ambtelijke diensten verrichtte in Belle (Bailleul), besloot zich met dochter terug te trekken in zijn kasteel op de Mont Noir. Mont Noir en kasteel waren familiebezit. Tot haar tiende jaar zou Marguerite hier verblijven. In het nabij gelegen dorp Saint Jans Cappel werd ze het meisje van het kasteel genoemd. Tijdens haar verblijf op Mont Noir krijgt ze les van haar gouvernante. Ze blijkt een vlotte leerling, die bovendien veel leest. In haar vrije tijd besteedt ze veel aandacht aan de dieren die rondom het kasteel te vinden zijn. De vele personeelsleden die het kasteel kent, hebben een goede band met haar. De kleine Marguerite wordt op handen gedragen.

In 1913 komt er een voorlopig eind aan de idylle op Mont Noir en Saint Jans Cappel. Het kasteel wordt verkocht en de familie vertrekt naar Parijs. Later zal het kasteel door brand worden verwoest en niet meer worden herbouwd. Wel zal er op de berg een nieuw groot huis verrijzen dat tegenwoordig fungeert als plek waar schrijvers zich kunnen terugtrekken die aan nieuw werk sleutelen.

IMG_6591IMG_6592Op initiatief van hoofdonderwijzer Louis Sonneville (van het schooltje tegenover het museum), fervent bewonderaar van Yourcenar, ontstaat in 1977 een briefwisseling met de schrijfster. Resultaat van al die brieven zijn concrete initiatieven die leiden tot de oprichting van het museum in Saint Jans Cappel in 1985. Het museum biedt een overzicht van haar werk; een blik op de kindertijd van Yourcenar; de rol van het landgoed op Mont Noir en een werkkamer die lijkt op de werkkamer die Yourcenar in de VS bezat waar ze een groot deel van haar leven doorbracht.

IMG_6587IMG_6589(1)Yourcenar (anagram van Crayencour) werd de eerste vrouw die toegelaten werd door het mannenbolwerk: de Académie Française; zette zich in voor natuurbehoud en vrouwenrechten en schreef talloze boeken, die door velen werden gelezen. Als u in de gelegenheid bent, bezoekt u dan eens haar museum in Saint Jans Cappel en kies Mont Noir als startpunt van een wandeling door deze fraaie omgeving.

Van Gogh geeft de lezende Madame Ginoux kleur

L'Arlesienne Madame Ginoux; art-van gogh.com

Vooraf: Gepassioneerde lezers bezwijken heel gemakkelijk en al te graag voor de verleiding om lezen en leven met elkaar te identificeren.

Lezen is een initiatie in het leven en een stimulans, maar wie het lezen met het leven verwisselt, ontneemt de literatuur haar helende kracht en maakt een passie tot een bron van verdriet.

In Arles bezocht Van Gogh vaak het Café de la Gare van Joseph Ginoux. Het is diens vrouw die model was voor dit schilderij, dat hij in drie kwartier ‘neerborstelde’, zoals Van Gogh aan zijn broer Theo schreef.

(..)Van Gogh heeft hier niet het lezen zelf vastgelegd, maar wel het moment daarna, als de lezer zijn blik heeft losgemaakt van het boek en het gelezene in zijn gedachten laat bezinken. Van Gogh leidt de blik van de vrouw weg van de toeschouwer naar een onbestemde verte. De melancholische stemming wordt onderlijnd door de houding van de vrouw die haar hoofd met de arm ondersteunt.

(..)Deze eenvoudige, oudere, zwaarmoedige maar wijze vrouw leert ons dat het lezen van boeken op de drempel van het geestesleven ligt; het is de introductie tot dat hogere leven, maar is niet zelf het doel.

De altijd weer releverende kracht van Van Goghs schilderijen berust grotendeels op zijn vaak verrassende kleurgebruik. Het bijna schreeuwerige geel van de achtergrond verdonkert hier de figuur van de vrouw, maar hult haar tegelijk in stralend licht. Zelf zei Van Gogh in dit verband  dat hij mannen en vrouwen een ‘impressie van het eeuwige’ wilde meegeven. Wat ooit door de aureool werd gesymboliseerd, probeerde hij ‘door het stralen en vibreren van kleuren’ weer te geven.

uit: vrouwen die lezen zijn gevaarlijk – Stefan Bollmann, AUP Amsterdam, 2015; vertaling Hilde Pauwels

Clipperton-vuurtoren herbergt afschuwelijke gebeurtenissen

De vuurtoren, baken en bron van licht is vaak de plek waar duistere verhalen een plek krijgen. Aan het einde van het land, daar waar de onvoorspelbare zee begint, die neemt en geeft, wordt de mens op de proef gesteld. Het is een eenzaam bestaan, vuurtorenwachter. Hij wacht en houdt zich bezig met onderhoud en controle.  In veel gevallen is de plek een bijzondere.

clipperton overlevenden; pinterest.com

bron beeld: pinterest.com

Dat geldt zeker voor de vuurtoren van Clipperton, Ile de Passion in de beleving van de Fransen, die er altijd wel een romantische draai aan weten te geven. Het is een eiland in de Stille Oceaan, in de tropen nabij Mexico. Tegenwoordig is Clipperton een soort ring omgeven door water, zowel binnen als buiten de ring. Ergens steekt een rotsformatie uit en die herinnert aan de plek waar de vuurtoren stond. Als navigatiepunt had Clipperton nauwelijks waarde, wel als plek waar onheilspellende en afschuwelijke gebeurtenissen plaats vonden. Een bewijs is bijgaande foto uit 1917. Genomen op het dek van een oorlogsschip toont het vrouwen en kinderen, de laatste bewoners van het eiland.

Rond 1906 vestigt zich een klein detachement van het Mexicaans leger zich op het eiland. Soldaten en hun gezinnen. Doel is de onafhankelijkheid op te eisen. Het eiland wordt bevoorraad vanuit Mexico. Tijdens de Mexicaanse Revolutie wordt het bevoorradingsschip in brand gestoken en zinkt voor de kust van Mazatlan. De eilandbewoners weten van niets maar hun eten en drinken blijft uit. Een jaar lang. Tot een Amerikaanse schoener opduikt (1915). De schoener strandt maar krijgt hulp. De commandant van de Amerikanen biedt de 27 overlevende eilandbewoners hulp aan. Maar die wordt door hun leider Ramon Arnaud geweigerd. Het merendeel van de bewoners wacht de dood of krankzinnigheid.

Arnaud zelf gaat aan krankzinnigheid ten gronde. Op een ochtend ontwaart hij een volgend schip. Samen met enkele overgebleven mannen stapt hij in een roeiboot, vaart de zee op, en zinkt.

Op het eiland blijven vrouwen, kinderen en de vuurtorenwachter over: Victoriano Alvarez. Ook hij is gek geworden. Hij verschanst zich in de vuurtoren, gewapend met een geweer en roept zich uit tot koning van Clipperton. Voert een schrikbewind uit, maakt de vrouwen tot slaaf en dwingt hen tot seks. Vrouwen die weigeren worden vermoord. Dat duurt twee jaar. Alicia Rovira en Tirza Randon weten Alvarez van het leven te beroven met hamers en messen. Kort daarna verschijnt een Amerikaanse kannoneerboot aan de horizon en weet de overgebleven vrouwen en kinderen te bevrijden. Vanaf die dag blijft Clipperton onbewoond.

De rotsformatie van Clipperton waar de vuurtoren stond (links). Rechts een impressie van de vuurtoren. Bronnen beeld: pacificvoyages.net en islandlightphotos.net

bron: Atlas van vuurtorens aan het einde van de wereld – José Luis Gonzalez Macias, Meulenhoff Amsterdam, 2021; vertaling Irene van de Mheen