1506 inzicht: ‘het geheim van ons bestaan is de natuur’

Jeroen Bosch is met zijn wonderlijke, gruwelijke schilderijen een opvallende verschijning aan het eind van de middeleeuwen. Eén van zijn meesterwerken is de Hooiwagen, een allegorische voorstelling.

jeroen bosch, de hooiwagen, groene.nl

Het drieluik De Hooiwagen van Jeroen Bosch; bron: groene.nl

Sulc slaat een gordijn open. ‘Kijk, dat is wat ik vanochtend bedoelde met de uitdrukking dat alle hooi vlees is. Dit is wat Jesaja ons te zeggen heeft. Wij begeren De Hooiwagen. Het is een allegorie op onze lage lusten. Want het enige waarmee we ons dagelijks bezighouden, is het vergaren van zoveel mogelijk aardse goederen. Zelfs de koning en de paus doen mee. Ze vechten erom. Er wordt gedanst rondom de hooiwagen alsof het de gouden graal is. Dit is niet de triomfwagen die ons naar de heerlijkheden van Jeruzalem leidt, maar het is de kar, beladen met verleiding, die ons, geleid door de duivel, regelrecht meesleept naar de hel. Het verbeeldt de definitieve val van de mensheid.’

Wat is dat toch met de mens aan het eind van de middeleeuwen? Vallend voor de vele verleidingen dreigt de hel, aldus de Kerk. Maar er zijn ook andere geluiden: die waarin de mens een centralere rol krijgt. Het geloof in eigen kunnen en kracht. In redelijkheid.

Vandenzavel zucht. Hij herinnert zich weer wat Machiavelli in Volterra had gezegd: ‘Wij beschikken zelf over de sleutel tot het geheim van ons bestaan.’ Optimistisch was Machiavelli niet geweest. Volgens hem is de mens van nature niet goed, maar kwaad. Da Vinci had in Milaan bevestigd dat de sleutel tot het geheim van ons bestaan de natuur is. Ook hij waarschuwde voor het dualisme in de mens: aan de ene kant een brandend verlangen naar bezit, aan de andere kant de angst om daaraan toe te geven. Eerder al had Pico della Mirandola in zijn Oratio gepreludeerd op de nieuwe tijden in Europa door te schrijven dat de mens door zijn scherpzinnigheid, zijn rationele inzicht en het licht van zijn verstand de uitlegger is van de natuur. ‘Hij is de voeg tussen bestendige eeuwigheid en vergankelijke tijd en, zoals de Perzen zeggen, het bindmiddel, ja de huwelijksband van de wereld.’

Waarvan akte.

Uit: 1506 – Henk Boom, Balans Van Halewijck Leuven, 2005

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s